စစ္၏အလြန္

ႏွစ္ဆယ့္တစ္ ရာစု၏ အထင္ရွားဆံုး ႏွင့္ အရမ္းကားဆံုး အီရက္ စစ္ပြဲ ၿပီးဆံုး သြားၿပီ ဆိုေသာ္လည္း သန္းေပါင္း မ်ားစြာေသာ အိုးမဲ့ အိမ္မဲ့ အရပ္သား မ်ားသည္ ျပန္လည္ နာလံ မထူႏိုင္ ေလာက္ေအာင္ ယိုယြင္း ပ်က္စီး သြားေသာ ျပည္သူ႔ က်န္းမာေရး စနစ္ေၾကာင့္ ကူးစက္ ေရာဂါမ်ား ပ်ံ႕ႏွံ႔ျခင္း၊ ပတ္ဝန္းက်င္ သန္႔ရွင္းမႈ အားနည္းျခင္း၊ ကာကြယ္ေဆးထိုး စနစ္မ်ား ယိုယြင္းျခင္း တို႔၏ ဒဏ္ကို ခါးစည္း ခံ၍ ရွင္ေသမင္းႏွင့္ စစ္ခင္း ေနရဆဲပင္။

ေရၾကည္တစ္ေပါက္

ေလးသန္းမွ်ေသာ အိုးမဲ့ အိမ္မဲ့ အီရက္ အရပ္သား တို႔ကား စစ္ေၾကာင့္ မေသ၊ ဝမ္းေရာဂါေၾကာင့္ ေသမည့္ကိန္း ဆိုက္ေန၏။ စစ္အတြင္းက ပ်က္စီး သြားခဲ့ေသာ ၿမိဳ႕ျပ ေရေပးေဝမႈ စနစ္မ်ား ျပန္လည္ တည္ေဆာက္ရန္ ေႏွးေကြး ဖင့္ႏြဲ႔ ေနသည့္ အခ်ိန္တြင္ ဝမ္းေရာဂါ ပိုးအမ်ိဳးမ်ိဳး တို႔မွာ အီရက္ ျပည္သူမ်ား အတြက္ နိစၥဓူဝ ေတြ႔ႀကံဳ ရေသာ ကိစၥ ျဖစ္လာ၏။ ႂကြယ္ဝ သူမ်ားက ေရသယ္ကား မ်ားမွ ေစ်းႀကီး လွေသာ ေသာက္သံုးေရကို ဝယ္ယူ သံုးစြဲ ေနၾက ေသာ္လည္း အမ်ားစုမွာ ေရၾကည္ တစ္ေပါက္ ေသာက္ရဖို႔ အေရး စိတ္မေအး စရာ။

စစ္ပြဲႏွင့္ ေဘးဒုကၡ ကပ္ႀကီးမ်ား၏ မိတ္ေဆြစစ္၊ မိတ္ေဆြမွန္ ျဖစ္သည့္ ကာလ ဝမ္းေရာဂါသည္ အီရက္ကို ခ်န္မထား၊ ကာလ ဝမ္းေၾကာင့္ အေသအေပ်ာက္ႏႈန္း တစ္ ရာခိုင္ႏႈန္း ေအာက္သာ ရွိသည္ဟု သတင္း ထုတ္ျပန္ ေသာ္လည္း ပဋိပကၡ စနက္တံမ်ား စုေဝးရာ ထိုအရပ္ဝယ္ ထိုသတင္း အခ်က္အလက္ကို ကိုးစား ႏိုင္ရန္ မဝံ့ရဲၾက။ ေအာက္ေျခ လူတန္းစားတို႔ အၾကား ကာလဝမ္း ရြက္ပုန္းသီး မ်ားက မနည္းမေနာ။

ေပ်ာက္ဆံုးသြားေသာ အလင္းေရာင္

လွ်ပ္စစ္ဓာတ္အား ထုတ္လုပ္မႈမ်ား ရပ္ဆိုင္း၊ ခ်ိဳ႕ယြင္း ကုန္ေသာေၾကာင့္ သရဲ၊ သဘက္ႀကီးမ်ား ကဲ့သို႔ ေမွာင္ထဲတြင္ ငုတ္တုတ္ ထိုင္ေန ၾကေသာ အီရက္ ၿမိဳ႕ႀကီးမ်ားကို ျမင္ေတြ႕ ရသည္မွာ စိတ္ႏွလံုး ေနာက္က်ိဖြယ္ ေကာင္းလွသည္။ ထိုထက္ ဆိုးသည္မွာ လွ်ပ္စစ္ မီး မရွိလွ်င္ ရပ္တည္၍ မရေသာ ကာကြယ္ေဆး အေအးလမ္းေၾကာင္း ထိန္းသိမ္းမႈ စနစ္ (Cold chain) ပ်က္သုန္းျခင္းပင္။ အာနိသင္ မရွိသည့္ ကာကြယ္ေဆးမ်ား ထိုးၿပီး ဝက္သက္ ေရာဂါ ရသူ၊ ပိုလီယို က်ိန္စာ သင့္သူ ကေလးငယ္မ်ားက ေဟာတစ္ေယာက္၊ ေဟာ တစ္ေယာက္ ျဖစ္လာ၏။

ေလွာ္ရင္း နစ္ၾကသူမ်ား

ဗံုးသံ တညံညံ ျဖစ္ေနေသာ အီရက္ ၿမိဳ႕ႀကီး မ်ားတြင္ ကပ္ရပ္ ေနၾက သူတို႔ကား ေျပးစရာ ေျမလည္း မရွိ၊ ေပးစရာ ေငြလည္း မရွိသည့္ ေက်ာမြဲ အုပ္စုႀကီး ျဖစ္၏။ သူေဌး၊ သူႂကြယ္ လူတန္းစား တုိ႔ အစအနပင္ ရွာ၍ မရေသာ ထိုေျမ တလင္းတြင္ ကုပ္ကပ္ ေနထိုင္ရင္း ဗံုးႏွင့္ ေရာဂါ ေခါင္းပန္း လွန္ေန ၾကရသည္။ ဗံုးစာ မိ၍ ခ်က္ခ်င္း ကိစၥ တံုးလွ်င္ တံုး၊ ေရာဂါေၾကာင့္ ကူကယ္ရာမဲ့ တေျမ့ေျမ့ အသက္ဆံုးလွ်င္လည္း ဆံုးၾက ရမည့္ အေျခအေနပင္။ ဆရာဝန္၊ ဆရာမ မ်ားႏွင့္ ေဆးဝါး အစံုအလင္ ရွိသည့္ ေဆး႐ံု၊ ေဆးခန္း ဆိုသည္က ထိုလူမြဲတုိ႔ အဖို႔ တစ္ခါက မက္ခဲ့ ဖူးသည့္ဝိုးတဝါး အိပ္မက္ မွ်သာ။

ေတာင္မင္းကိုေျမာက္မင္းမကယ္ႏိုင္

အီရက္ရွိ က်န္းမာေရး လုပ္သား မ်ားမွာ စစ္ပြဲ၏ အလြန္ လူမ်ိဳးစုမ်ား၏ ပဋိပကၡ အၾကား ငထြား ခါးနာ ေနၾက၏။ ေန႔စဥ္ ႀကံဳေတြ႕ ေနရေသာ ဆရာဝန္ ျပန္ေပး ဆြဲမႈ မ်ားေၾကာင့္ ေဆး႐ံုသြား၊ အလုုပ္ လုပ္ဖို႔ အေရးမွာ အႏၲရာယ္ ႀကီးလြန္း လွသည္။ ပါးစပ္ႏွင့္ နားၾကပ္သာ ရွိေသာ အေျခအေနဝယ္ လာသမွ် လူနာ မ်ားအား ဘယ္လုိမွ မတတ္ႏိုင္ဘဲ ေမွာင္ခုိေစ်းမွ ေဆးဝယ္ရန္ ေဆးၫႊန္းစာ ေလာက္သာ အစြမ္းကုန္ ေပးႏိုင္ ေသာေၾကာင့္ ထိေရာက္ေသာ ကုသမႈ ဆိုသည္က ေရႊျပည္ေတာ္ ေမွ်ာ္တိုင္းေဝးေန၏။

တစ္ခါကေရႊေရာင္အိပ္မက္မ်ား

၁၉၈၀ ေက်ာ္ ႏွစ္မ်ားဆီက အေရွ႕အလယ္ပိုင္း၏ စံ ျဖစ္ခဲ့ဖူးေသာ ေလးစား အားက်ဖြယ္ အီရက္ ျပည္သူ႕ က်န္းမာေရး စနစ္မွာ အိမ္နီးခ်င္း အီရန္ႏွင့္ ေျခာက္ႏွစ္ စစ္ပြဲ၊ ပထမ ပင္လယ္ေကြ႕ စစ္ပြဲ၊ ရွစ္ႏွစ္တာ စီးပြားေရး ပိတ္ဆို႔မႈႏွင့္ ေနာက္ဆံုး စစ္ပြဲႀကီး အၿပီး ဗုန္းဗုန္း ေျမသို႔ က်ေတာ့သည္။ ၂၀၀၄ ခုႏွစ္တြင္ ေသဆံုးေသာ ကေလး သူငယ္မ်ား၏ ၇၀ ရာခိုင္ႏႈန္းမွာ အလြယ္တကူ ကုသ၍ ရေသာ ဝမ္းေလွ်ာ ဝမ္းပ်က္ ေရာဂါႏွင့္ လက္တေလာ အသက္ရႈ လမ္းေၾကာင္း ပိုးဝင္ ေရာဂါတုိ႔ေၾကာင့္ ျဖစ္ရသည္မွာ ရင္နာဖြယ္ပင္။

တစ္ႏြယ္ငင္တစ္စင္ပါ

အီရက္ ထိပ္တန္း က်န္းမာေရး အရာရွိ တစ္ဦးက ၂၀၀၆ ခုႏွစ္တြင္ အီရက္ ကေလးသူငယ္ ၅၀ ရာခိုင္ႏႈန္းမွ် အာဟာရ မျပည့္ဝသည့္ ဒဏ္ကို ခံစား ေနၾက ရၿပီး ကေလး ဆယ္ဦးတြင္ တစ္ဦးမွာ ေရာဂါ တစ္မ်ိဳးမ်ိဳး ျဖစ္ပြားလ်က္ ရွိသည္ဟု ဆိုသည္။ စီးပြားေရး ခၽြတ္ျခံဳက် မႈေၾကာင့္ ခါေတာ္မွီ ျပည့္တန္ဆာ လုပ္ငန္းမ်ားႏွင့္ လူကုန္ကူးမႈ မ်ားကလည္း ေနရာ အႏွံ႔၊ ၂၀၀၃ မွ ၂၀၀၇ ခုႏွစ္ အတြင္း အီရက္ အမ်ိဳးသမီး ၃၅၀၀ ခန္႔မွာ လိင္ကိစၥ အတြက္ အေရာင္း ပစၥည္းမ်ား အျဖစ္ အသံုးေတာ္ ခံၾက ရရွာသည္။ လိင္မွ တဆင့္ ကူးစက္ တတ္ေသာ ေရာဂါမ်ား၏ ပ်ံ႕ႏွံ႔ ႏႈန္းကို မမွန္းဆ ရဲေလာက္ေအာင္ ျဖစ္လာသည္။ ထိုမွ် မကေသး ႏွလံုး၊ ေသြးတိုး၊ ဆီးခ်ိဳ ကဲ့သို႔ေသာ နာတာရွည္ ေဝဒနာ သည္မ်ားအတြက္ ေဆးဝါး မလံုေလာက္ မႈမ်ား၊ ေမွာင္ခို ေစ်းကြက္ မ်ားလည္း ေပၚထြန္းလွ်က္ ရွိသည္။

မွတ္တမ္းမတင္ႏိုင္

အိုင္တီေခတ္ ျဖစ္သည့္ အားေလွ်ာ္စြာ စစ္ေၾကာင့္ ျဖစ္ေသာ အနိဌာ႐ံု မ်ားကို ေနရာမလပ္ မွတ္တမ္း တင္ႏိုင္ ခဲ့ၾက၏။ က်ည္ဆန္ သင့္သူမ်ား၊ ဗံုးဒဏ္ေၾကာင့္ ေျခ၊ လက္ ျပတ္သူမ်ားကို ၾကည့္၍ စုတ္တသပ္သပ္။ ပ်က္စီး ခဲ့ရေသာ ျပည္သူ႕ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ၏ ေနာက္ဆက္တြဲ စာမ်က္ႏွာ မ်ားႏွင့္ လူမႈ အနိဌာ႐ံု မ်ားကေတာ့ ကင္မရာ ျမင္ကြင္း ေအာက္တြင္ မရွိ။ တိတ္တိတ္ ဆိတ္ဆိတ္၊ တိုးတိုး သက္သာျဖင့္ပင္ စစ္ဒဏ္သင့္ လူထုအား ေသမင္း လက္သို႔ ပို႔ေဆာင္ ေပးေနၿပီေကာ။       ။

ရည္ၫြန္း

Birch, M (2007) War and Communicable diseases- a deadly duo in Iraq. Health Alert No. 11, 2007. Pg 5-6

ေရာ္ဘင္ကြတ္၊ ကိုမာ၊ ဆူဆန္ဝွီးလား
ကမၻာေက်ာ္ စာေရး ဆရာ ေရာ္ဘင္ကြတ္၏ နာမည္ေက်ာ္ ကိုမာဝတၳဳကုို ဖတ္ဖူး ၾကလိမ့္မည္။ နတ္ႏြယ္က တဖန္ ျပန္၍ မႏိုးေသာ ေဝဒနာ အမည္ျဖင့္ ျမန္မာဘာသာ ျပန္ဆို ခဲ့ရာ မူရင္းမွာ ဘတ္စ္ဆဲလား ဝတၳဳ တစ္ပုဒ္ ျဖစ္သည့္ အားေလွ်ာ္စြာ ျမန္မာ စာေပ ေလာက၌လည္း ေအာင္ျမင္ ေက်ာ္ၾကားသည့္ ဘာသာျပန္ ဝတၳဳ တစ္ပုဒ္ ျဖစ္ခဲ့သည္။
ေခ်ာေမာ လွပၿပီး ဥာဏ္ရည္ ထက္ျမက္ေသာ ေဆးေက်ာင္းသူ တစ္ဦး ျဖစ္သည့္ ဆူဆန္ဝွီးလားကို ဇာတ္ေကာင္ ဖန္တီးၿပီး ေဆး႐ံုတြင္ ကိုမာေခၚ ဦးေႏွာက္ ေသဆံုး၍ ကာလၾကာရွည္ ေမ့ေျမာ ေနေသာ နာတာရွည္ လူနာမ်ား ထံမွ ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္းမ်ား ျဖတ္ေတာက္ ေရာင္းဝယ္သည့္ ေမွာင္ခို ေဈးကြက္ႀကီး အေၾကာင္းကို ၾကက္သီး ထဖြယ္၊ ရင္သိမ့္တုန္ အက္ရွင္ မ်ားမ်ားျဖင့္ သြက္သြက္ ေရးထားသျဖင့္ ဖတ္ေကာင္း၏။ ႐ုပ္ရွင္ ႐ိုက္ေတာ့လည္း ေအာင္ျမင္မႈ ရခဲ့သည္။

ဖတ္ေကာင္းျခင္းထက္ ဤဝတၳဳမွ ေတြးစရာ အေတြးေတြ တပံုတေခါင္း ရခဲ့သည္။ ဝတၳဳ စသည္သည့္ ၁၉၇၀ ေက်ာ္ ကာလမ်ား ဆီက အေမရိကန္ ႏိုင္ငံတြင္ ေဆးပညာ ထြန္းကားမႈ အေျခအေနကို ရိပ္ဖမ္း သံဖမ္း သိခြင့္ ရ၏။ ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း အစားထိုး ခြဲစိတ္ ကုသမႈမ်ားကို ထိုအခ်ိန္ ကတည္းက အေမရိကန္တြင္ လက္မလည္ေအာင္ လုပ္ေန ၾကၿပီ။ ဤကား ေခတ္သစ္ ေဆးပညာ၏ ေအာင္ျမင္မႈ သမုိင္းမွတ္တိုင္ ဆိုသည္ကို ျငင္းမရစေကာင္း။ လက္ကမ္း ႀကိဳဆိုခ်င္စရာ အားထုတ္ ႀကိဳးပမ္းမႈလည္း ျဖစ္၏။ မ်ားစြာေသာ လူသားတို႔ကို ေသအံ့မူးမူး ေဝဒနာမွ၊ ကူကယ္ရာမဲ့ အေျခအေနမွ ရွင္ျပန္ ထေျမာက္ လာေစၿပီး က်န္းမာ ခ်မ္းသာေသာ လူသားဘဝကို ဒင္းျပည့္ က်ပ္ျပည့္ ျပန္လည္ ေရာက္ရွိ ေစႏိုင္သည့္ ပညာရပ္သည္ နတ္လူ သာဓု ေခၚစရာ မဟုတ္ေလာ။
ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ ဟူသည္ လူသား၏ ရွင္သန္မႈ လိုအင္မ်ား ထဲတြင္ အားေကာင္း ျပင္းထန္မႈ အရွိဆံုးအရာ ျဖစ္သည့္ အတြက္ ကိုယ္အဂၤါ အစားထုိးျခင္း ဆိုင္ရာ ခြဲစိတ္ ပညာရပ္ အေပၚတြင္ အစြမ္း ရွိသည္ထက္ ပိုမို၍ ေမွ်ာ္လင့္ လာၾကသည္ကို အျပစ္ ျမင္စရာ မရွိပါေခ်။ သို႔ေသာ္…..

ေဒါမနစ္လာပီေရး၊ သုခၿမိဳ႕ေတာ္၊ ဟာစရီပါး
ျပင္သစ္ စာေရးဆရာမ ေဒါမနစ္လာပီေရးကို ၾကားဖူး ၾကမည္။ ျမသန္းတင့္၏ ေက်းဇူးေၾကာင့္ သူ႔ လက္ရာမ်ား ထဲမွ နာမည္ ေက်ာ္ၾကား လွေသာ သုခၿမိဳ႕ေတာ္ႏွင့္ အခ်စ္မုိးေကာင္းကင္ တို႔ကို စာသမားတိုင္းလိုလို ဖတ္ဖူး ႀကိဳက္ဖူးၾကမည္ ထင္သည္။ သုခၿမိဳ႕ေတာ္ကား ကလကတၱားကို အေျချပဳ၍ ပိုလန္သား ခရစ္ယာန္ သာသနာျပဳ ဘုန္းေတာ္ႀကီး တစ္ပါးႏွင့္ အေရွ႕ကမၻာကို ရင္ခုန္ လႈိက္ေမာဖြယ္ အရာဟု ထင္မွတ္မွား ေရာက္ရွိ လာေသာ အေမရိကန္ ဆရာဝန္ကေလး တို႔၏ အိႏၵိယ နင္းျပားေတြ အေပၚ ထားရွိသည့္ ဂ႐ုဏာ တရားမ်ားႏွင့္ အံ့မခန္း ကိုယ္က်ိဳးစြန္႔ ကယ္တင္မႈမ်ား အေၾကာင္း ျဖစ္၏။ ထံုးစံအတိုင္း အေနာက္ ကမၻာျခင္းက တခဲနက္ ခ်ီးက်ဴး ဂုဏ္ျပဳမႈကို ခံရၿပီး အေရးခံရသည့္ ကာယကံရွင္ အိႏၵိယ ကေတာ့ စိတ္ဆိုး ေဒါသ ထြက္ၾကသည္။ ႐ုပ္ရွင္ အျဖစ္ ေဟာလီးဝုဒ္ မင္းသား ပက္ထရစ္ ဆြာဇီ ျဖင့္ ႐ိုက္ကူးရာ ပိုလန္ ဘုန္းေတာ္ႀကီး ႏွင့္ အေမရိကန္ ဆရာဝန္ ဇာတ္႐ုပ္ ႏွစ္ခုကို တေပါင္းတည္း လုုပ္၍ ဝိတ္ေလွ်ာ့ ႐ိုက္ကူး ခဲ့ေသာ္လည္း ေအာင္ျမင္ ခဲ့သည္။

လာပီေရး၏ အေရးအသားကို သတင္းစာ သမား၊ ဂ်ာနယ္လစ္ အေရးအသားဟု စာေပ ပညာရွင္ မ်ား ေျပာစမွတ္ ျပဳၾက၏။ ထုိ အေရးအသား ပံုစံျဖင့္ သုခၿမိဳ႕ေတာ္ကို စာဖတ္သူ တို႔၏ ရင္ထဲ နင့္ေနေအာင္ သူ တိုးဝင္ လႈပ္ရွား ေစသည္ ကေတာ့ အမွန္ပင္။ ျမသန္းတင့္ သည္လည္း ဝါရင့္ ဘာသာျပန္ ဆရာႀကီး ပီပီ လာပီေရး၏ ေလကို ထိထိ မိမိ ျပန္ဆို ႏိုင္ခဲ့သည္။ သုခၿမိဳ႕ေတာ္၏ အသက္သည္ လန္ခ်ားသမား ဟာစရီးပါး ဟု ဆိုလွ်င္ မမွား။ အမြဲတကာ့ ထြဋ္ေခါင္ တို႔၏ ဘုိးေအ၊ ဖြတ္က်ားေက်ာမြဲ ဟာစရီပါး ေတာရြာတြင္ လုပ္ကိုင္ စားေသာက္ရင္း သေရာႀကီး ခိုင္းသျဖင့္ ၿမိဳ႕ႀကီးမဟာ ကလကတၱားကို ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ တစ္ခြဲသားျဖင့္ ဇနီးမယား၊ သမီးသား တို႔ကို ေခၚေဆာင္ ယူငင္လာၿပီး ကိုယ္စြမ္း ရွိသမွ် လုပ္ကိုင္ စားေသာက္ ပါေသာ္လည္း ေလွေလွာ္ရင္း တက္က်ိဳး ခဲ့ရသည့္ ဟာစရီပါး ၊ လန္ခ်ားကို ဆြဲ မာန္ကို ခဲ၍ အားႀကိဳး မာန္တက္ အလုပ္လုပ္ ပါေသာ္လည္း ခါးလွဖို႔ မေျပာႏွင့္ ဝမ္းဝဖို႔ပင္ အာမ,မခံႏိုင္သည့္ အတြက္ လုပ္မိ လုပ္ရာ လုပ္ရင္း ပြဲစား တို႔၏ အကူအညီျဖင့္ ေသြးေရာင္း ရသည့္ ဘဝေရာက္၊ မၾကာခဏ ေရာင္းပါ မ်ား၍ ေသြးထဲတြင္ ေဟမိုဂလိုဘင္ဓာတ္ မျပည့္ေသာအခါ အက်ပ္႐ိုက္ ခဲ့ရရွာ၊ ေနာက္ဆံုး သမီး မဂၤလာေၾကး အတြက္ သတုိ႔သမီး ဖက္က တင္ေတာင္း ရသည့္ အလြန္ ထူးဆန္းသည့္ ယဥ္ေက်းမႈ ဓေလ့ ထံုးစံဟု ဆုိေသာ အရာႀကီး အတြက္ အိမ္ျပန္ လာတိုင္း စားစရာ တစ္စံုတစ္ရာ ကို ေတာင့္တ ေမွ်ာ္လင့္စြာ ၾကည့္႐ႈ ေနၾကသည့္ မိသားစု၏ အၾကည့္ မ်ားအတြက္၊ အဆုတ္ တီဘီ ေရာဂါ စြဲကပ္ ႏွိပ္စက္ မႈေၾကာင့္ ေဝဒနာ အျပည့္ ခႏၶာကိုယ္အား မေသမီ ကတည္းက ပြဲစားလက္သို႔ အပ္ကာ အ႐ိုး ေရာင္းစား လုိက္ရ ရွာေသာ လူ႔ ေအာက္တန္းစား ဟာစရီပါး ။

ရွင္ အဂၢသမာဓိ၏ ငရဲခန္းလည္း ေျခာက္လြန္းသည္၊ ဘံုခန္းလည္း ေျမာက္လြန္းသည္ ဟု အေျပာ ခံရေသာ အေရးအသား ကဲ့သို႔ တက္ေထာင္ ေမာင္းနင္း ေရးထားေသာ သုခၿမိဳ႕ေတာ္ သည္ အခ်ိဳ႕ကိစၥ ေတြမွာ ပိုလြန္း ေသာ္လည္း အသက္ ဆက္လက္ ရွင္သန္ရင္တည္း ဟူေသာ ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ တစ္ခု အတြက္ ခႏၶာကိုယ္ အစိတ္အပိုင္း ကိုပင္ ေရာင္းခ် စားေသာက္ ရေသာ ဒုကၡ ေလာကသားမ်ား၊ လူ႔ခႏၶာကိုယ္ အစိတ္အပိုင္း ေရာင္းဝယ္ ေဖာက္ကားေရး လုပ္ငန္းႀကီးႏွင့္ ပြဲစားမ်ာ အေၾကာင္းကား အိႏၵိယ ေအာက္ေျခ လူတန္းစား မ်ား၏ ယေန႔ ဘဝ သ႐ုပ္သကန္ အမွန္ကို ပီျပင္စြာ ဖြဲ႕ဆို ထားျခင္း ျဖစ္သည္။

ဘယ္သူေနလို႔ ဘယ္သူ ေသပါ့မယ္
လူဆိုသည္ ကလည္း မည္သို႔ပင္ ဆိုေစ ကာမူ မိမိကိုယ္ မိမိသာ အခ်စ္ဆံုး သတၱဝါ တစ္မ်ိဳး ျဖစ္၏။ ကိုယ့္အသက္ထက္ ပိုၿပီး ဘာကိုမွ တန္ဖိုး မထားတတ္ၾက။ ထို႔ေၾကာင့္လည္း အသက္ ရွင္သန္ရန္ ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ကေလး ရွိလာသည္ႏွင့္ ထို ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ကို အေကာင္အထည္ ေဖာ္ရန္ ႀကိဳးပမ္း ၾကစၿမဲ။

ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း အစားထိုး ကုသမႈ နည္းပညာရပ္ ထြန္းကား ေအာင္ျမင္ လာသည္ႏွင့္ အမွ် လူ႔ အသက္ကို ပိုမို ကယ္တင္ႏိုင္စြမ္း ရွိလာ၏။ အထူးသျဖင့္ ဖြံ႕ၿဖိဳးၿပီး ႏိုင္ငံမ်ားတြင္ မရွိမျဖစ္ ကုသေရး လုပ္ငန္း တစ္ရပ္ ျဖစ္လာ၏။ သက္တမ္းကို ဆြဲဆန္႔ ႏိုင္လာ၏။ ဘဝ၏ အရည္အေသြးမ်ား တိုးတက္ ေကာင္းမြန္ လာ၏။ ခံစား ေနရေသာ ေရာဂါ ေဝဒနာတို႔ ေပ်ာက္ကင္း သက္သာရာ ရကုန္၏။

ထုိသို႔ ျဖစ္လာေသာ အခါ ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း အစားထိုး ကုသရန္ လုိသူမ်ားစြာ ေပၚေပါက္ လာေတာ့သည္။ ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ မဲ့ေနစဥ္က ဘဝသည္ ေနခ်င္စရာ မေကာင္း ေသာ္လည္း ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ေတြ တေဝေဝႏွင့္ ဘဝကား ရင္ခုန္ လႈိက္ေမာဖြယ္ မဟုတ္ေလာ။ ထုိ ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ မ်ားကား အဆမတန္ မ်ားျပား ေဝစည္ လာေသာအခါ-

၂၀၀၃ ခုႏွစ္ အတြင္း UNOS (United Network for Organ Sharing) အဖြဲ႕၏ စာရင္း ဇယားမ်ား အရ အေမရိကန္ တစ္ႏိုင္ငံ တည္းတြင္ ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း အစားထုိး ခြဲစိတ္ ကုသမႈ ခံယူရန္ ေစာင့္ဆိုင္း ေနၾကေသာ ေဝဒနာရွင္ေပါင္း ၈၀၆၀၂ ဦး ရွိခဲ့ၿပီး ၎တို႔ အနက္ ၆၃၈၆ ဦးမွာ အစားထိုးရန္ ပစၥည္း မရရွိခင္ မွာပင္ ေဝဒနာ ဖိစီး၍ ကြယ္လြန္ ခဲ့ၾကသည္။

ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း အစားထိုးျခင္း ဟူသည္ ေမာ္ေတာ္ကား ကာဗ႐ိုက္တာ လဲျခင္း မဟုတ္သည့္ အတြက္ လဲလွယ္ရန္ သင့္ေတာ္သည့္ အစိတ္အပိုင္းကို ဘယ္နည္း ႏွင့္မွ အလြယ္တကူ ႐ွာေဖြ ရရွိႏိုင္စရာ အေၾကာင္း မရွိပါ။ မိမိ လုိအပ္ေသာ ကလီစာႏွင့္ ရရွိ ႏိုင္ေသာ ကလီစာ တို႔ ကိုက္ညီျခင္း ရွိ မရွိ စမ္သပ္ ရေသာ HLA typing စမ္းသပ္မႈကုိက ႐ႈပ္ေထြး ခက္ခဲသလို ကုန္က်စရိတ္လည္း မ်ားျပား လွသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ေရာဂါ ျဖစ္တာခ်င္း အတူတူ ေငြကုန္ ေၾကးက် ခံႏိုင္သူက ကုသမႈ ခံယူ ရၿပီးေငြမရွိလွ်င္ေတာ့ “ခုေခတ္တြင္ ခုကာလ၊ ေငြစတဲ့ ေရွ႕ေဆာင္၊ မြဲရင္ျဖင့္ လူ႔ေဘာင္မွာ၊ ေခြးေတာင္မွ မေလး ” ကိန္း ဆိုက္မည္ကား ေျမႀကီး လက္ခတ္ မလြဲ ပါေခ်။

ထုိ႔ေၾကာင့္ အစားထိုး အဂၤါ ရႏုိင္ျခင္းႏွင့္ ေငြေၾကး တတ္ႏိုင္ျခင္းသည္ တိုက္႐ိုက္ နီးပါး အခ်ိဳးက် ေနၿပီး လက္ထဲရွိ ေငြစ အေရအတြက္က ဘယ္သူ ေနၿပီး ဘယ္သူ ေသဖို႔ ဆံုးျဖတ္ ေပးေနသည္မွာ မတရားလြန္းလွ ေသာ္လည္း လက္ေတြ႔ က်ေသာ အမွန္တရားမို႔ သင္တို႔ကေရာ ဘာမ်ား တတ္ႏိုင္ ၾကဦးမည္နည္း။

ေရာင္းရန္ရွိေသာအရာမ်ား
ေကာင္းပါၿပီ။ ေတာင္းမရလွ်င္ ေရာင္းခ်၍ ရေနသည့္ ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း မ်ားႏွင့္ ၎တို႔၏ ပိုင္ရွင္ လူမြဲမ်ား ေျမာက္မ်ားစြာ ရွိေနပါသည္။ တစ္နည္းအားျဖင့္ ပထမ ကမၻာ၏ လိုအပ္ခ်က္ကို တတိယ ကမၻာမွ ျဖည့္ဆည္း ေပးရသည့္ သေဘာ။ သူေဌး၊ သူႂကြယ္ တို႔၏ အသက္ကို ကယ္ဖို႔ ဆင္းရဲသား တို႔၏ ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္းမ်ား ျဖဳတ္ေရာင္း ေနရသည့္ သေဘာ ေဆာင္လာ၏။ ေရာင္းသူက ဘယ္လိုပင္ ေရာင္းေသာ္လည္း သတင္း အခ်က္အလက္ တစ္ဖက္ ေစာင္းနင္း ႏိုင္မႈ၊ ပညာအခံ ႏံုနဲ႔မႈ တို႔ေၾကာင့္ ေဈးေကာင္း မရၾကရွာ။ ဝယ္လိုအားက ေရာင္းလုိအားထက္ အဆမတန္ မ်ားျပားၿပီး ပစၥည္း ျပတ္လပ္ ရွားပါးမႈမ်ား ေပၚေပါက္ လာသည္။ လူကုိ သတ္၍ ပစၥည္း မယူပဲ ကလီစာ ယူသည့္ ကိစၥ မ်ားအထိ ျဖစ္လာသည့္ အတြက္ ၁၉၈၄ ခုႏွစ္တြင္ အေမရိကန္ အစိုးရက အမ်ိဳးသား ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း အစားထိုးမႈ ဥပေဒ ထုတ္ျပန္ၿပီး ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္းမ်ား ေရာင္းခ်ျခင္းကို တားျမစ္ ပိတ္ပင္ ခဲ့ရသည္ အထိ အေရးပါလာ ခဲ့သည္။ (ေသြး၊ ဆံပင္ႏွင့္ သုတ္ ကိုေတာ့ ေရာင္းခ် ႏိုင္သည္တဲ့၊ ကုန္ကူးရန္ စုေဆာင္း ထားရ မည္လား?)

အစားထုိးမည့္ ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း မ်ားကို လွဴဒါန္းျခင္းမွ အပ ေရာင္းဝယ္ ေဖာက္ကားျခင္း ခြင့္မျပဳ ဆိုေတာ့ အေမရိကားလုိ material ႏိုင္ငံႀကီးမွာ ကိုယ့္ကလီစာ ျဖဳတ္လွဴၿပီး ပီတိကိုစား အားရွိမယ့္ လူမ်ိဳးကို ရွာေဖြဖို႔ ဆိုသည္မွာ လမိုက္ည သန္းေခါင္ယံ အခ်ိန္တြင္ မဟူရာ ေက်ာက္႐ိုင္းတံုး ရွာရကဲ့သို႔ ျဖစ္ခ်ိမ့္မည္။ ဒီလုိႏွင့္ ပြဲစား အဖြဲ႕ႀကီး ေပၚေပါက္ လာသည္။ matchingdonar.com သည္ HLA typing အမ်ိဳးအစားတူ အလွဴဒါယကာ မ်ားႏွင့္ အလွဴခံ ပုဂၢိဳလ္တို႔ အၾကား ညႇိႏႈိင္းခ လစဥေၾကး ေဒၚလာ ၃၀၀ ေပးရသည့္ အဖြဲ႔အစည္း တစ္ခု ျဖစ္သည္။ အလားတူ OPO (Organ Procurement Organization) ဆိုသည္ ကလည္္း အစားထိုးရန္ အစိတ္အပိုင္းကို သက္ရွိ အလွဴရွင္ ထံမွ ေသာ္လည္းေကာင္း၊ သက္မဲ့ အလွဴရွင္ ထံမွ ေသာ္ လည္းေကာင္း၊ ရရွိေအာင္ ေဆာင္ရြက္ ေပးျခင္း၊ အစားထိုး ခြဲစိတ္ ကုသမႈ ျပဳလုပ္မည့္ ေဆး႐ံုသို႔ ခႏၶာကိုယ္ အစိတ္အပိုင္းမ်ား အခ်ိန္မွီ ပို႔ေဆာင္ ေပးျခင္း တို႔ကို တရားဝင္ ဝန္ေဆာင္ခ ရယူ ျပဳလုပ္ ေနေသာ ပြဲစား အဖြဲ႕ပင္။ တရားဝင္ ေရာင္းခ်ျခင္းကို တားျမစ္ ထားသည့္ အတြက္ ထံုးစံအတိုင္း ေမွာင္ခို ေဈးကြက္ ေပၚေပါက္ လာၿပီး အဆမတန္ ေဈးႀကီးေပး ဝယ္ၾက ရသည္။ ဤသို႔ျဖင့္ အေမရိကန္ ႏိုင္ငံ၌ လူ႔ အစိတ္အပိုင္း ပြဲစားမ်ား၊ က်ိတ္ဝိုင္းမ်ား၊ ေမွာင္ခို ေရာင္းဝယ္မႈမ်ား ေပၚေပါက္ လာရ ေတာ့သည္။

ထို အေျခအေနသည္ လက္မခံ ႏိုင္စရာ ျဖစ္သည့္ အားေလွ်ာ္စြာ အစိုးရ၏ မေရာင္းရ၊ လွဴခ်င္လွဴ ေပၚလစီမွာ အားနည္းခ်က္ေတြ ရွိေနၿပီ ဟု ပညာရွင္ အမ်ား ေဝဖန္ သံုးသပ္ ခဲ့ၾကသည္။ ေျပလည္ရာ ေျပလည္ေၾကာင္း အေျဖ ရွာေဖြ ၾကသည္။ ေဆးပညာရွင္မ်ား အေနျဖင့္ ဤ ျပႆနာ၏ အေျဖကို ရွာေဖြ ႏိုင္စြမ္း ရွိပါမည္လား။ ေဆးပညာရွင္မွာ Provider သာ ျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ဤ ျပႆနာကို ေျဖရွင္းရန္ တာဝန္ မရွိလွပါ။ ထို႔ေၾကာင့္ပင္ ထို ျဗဟၼာ့ ဦးေခါင္းႀကီးသည္ ေဘာဂေဗဒ ေသာတုဇနမ်ား၏ လက္တြင္းသို႔ ဆိုက္ဆိုက္ ၿမိဳက္ၿမိဳက္ ေရာက္လာ ခဲ့သည္။

ျဖစ္စဥ္ တစ္ခုလံုးကို အႏုလံု ပဋိလံု သံုးသပ္ ၾကၿပီးေနာက္ ေျဖရွင္းခ်က္ (၇)ခ်က္ကို ကိုေဘာဂတို႔ ထုတ္ျပန္ လိုက္ၾက၏။

1. ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း ေရာင္းဝယ္မႈကို တရားဝင္ ေရာင္းဝယ္ ေဖာက္ကားျခင္း မျပဳရ။ သို႔ေသာ္ လွဴဒါန္း ထားေသာ အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း တို႔ကို ေဈးၿပိဳင္ စနစ္ျဖင့္ ဝယ္ယူ ရမည္။
2. ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း ေရာင္းဝယ္မႈကို ေရာင္းသူႏွင့္ ဝယ္သူတို႔ စိတ္ႀကိဳက္ အေရာင္းအဝယ္ ျပဳႏိုင္ရန္ ေဈးကြက္ ဖြင့္ေပး လုိက္မည္။
3. ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း မ်ားကို သေဘာရွိ ေရာင္းခ်ခြင့္ ျပဳမည္။ သို႔ေသာ္ အဖြဲ႕အစည္း တစ္ခုက (အစိုးရ) ကသာ ဝယ္ယူ၍ လိုအပ္ ေနသူမ်ား (အလိုအပ္ဆံုး သူမ်ားကို ဦးစားေပးကာ) ကုိ ျပန္လည္ ေရာင္းခ် ေပးမည္။
4. ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း ေရာင္းဝယ္မႈကို တရားဝင္ ေရာင္းဝယ္ ေဖာက္ကားျခင္း မျပဳရ။ လွဴဒါန္းသူမ်ားကုိ (လွဴဒါန္းျခင္း ကို တံု႔ျပန္ေသာ အားျဖင့္) တရားဝင္ အခြန္ ကင္းလြတ္ခြင့္ ျပဳမည္။
5. ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း ေရာင္းဝယ္မႈကို တရားဝင္ ေရာင္းဝယ္ ေဖာက္ကားျခင္း မျပဳရ။ မိသားစုအတြင္း ကိုယ္အဂၤါ အစားထိုးရမည့္ သူ အတြက္ အစားထိုး ရမည့္ အစိတ္အပိုင္းကို က်န္ မိသားစုဝင္မ်ားမွ လွဴဒါန္း ႏိုင္သည္။ အကယ္၍ မိသားစုဝင္မ်ားႏွင့္ အစားထိုး ခံရမည့္ လူနာ၏ အစိတ္အပိုင္းတို႔ Match မျဖစ္လွ်င္ တစ္ခုေပး တစ္ခုယူ စနစ္ျဖင့္ မိသားစုဝင္မ်ားမွ မိမိ အစိတ္အပိုင္းကို အျခားသို႔ လွဴဒါန္းၿပီး Match ျဖစ္ေသာ အဂၤါ အစိတ္အပိုင္းကို ျပန္လည္ ရယူ ႏိုင္သည္။
6. ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္ လွဴဒါန္း သူမ်ားကို သင့္ေတာ္သည့္ ခ်ီးျမႇင့္ေငြကို အစိုးရမွ ခ်ီးျမႇင့္ၿပီး ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း ေရာင္းဝယ္မႈကို တရားဝင္ ေရာင္းဝယ္ ေဖာက္ကားခြင့္ ျပဳမည္။ အလုိရွိသူမ်ား ေဈးကြက္မွ သတ္မွတ္ ေပးသည့္ ေဈးႏႈန္းအတိုင္း အစိုးရ ထံမွ ဝယ္ယူ ရမည္။
7. ကိုယ္အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း ေရာင္းဝယ္မႈကို တရားဝင္ ေရာင္းဝယ္ ေဖာက္ကားျခင္း မျပဳရ။ အစိုးရက ရာရွင္ စနစ္ျဖင့္ ေပးမည္။ သို႔ေသာ္ ပထမတစ္ႀကိမ္ အစားထိုး ကုသၿပီး မေအာင္ျမင္ ပါက ေနာက္တစ္ႀကိမ္ ထပ္မေပး။

ထို မဟာ ေျဖရွင္းခ်က္ႀကီး ခုနစ္ခ်က္သည္ အေမရိကန္ တစ္ႏိုင္ငံလံုးကို ပြက္ပြက္ ညံသြား ေစသည္။ ေက်နပ္ ႏွစ္သက္ သူေတြႏွင့္ လက္မခံ ႏိုင္သူေတြ အၾကား ခုထိ ဒုတ္ထမ္း၍ ျငင္းၾက ခုန္ၾကဆဲ။

ဒီအခ်က္ေတြကို စာ႐ႈသူ သေဘာတူပါသလား။ တကယ္လို႔ ကၽြန္ေတာ္တို႔ ႏိုင္ငံ မွာလည္း ဒီလုိ အစားထိုး ခြဲစိတ္ ကုသမႈေတြ အမ်ားႀကီး လုပ္လာၿပီး အဂၤါ အစိတ္အပိုင္း ရွားပါးမႈ ျဖစ္လာၿပီ ဆိုရင္ စာ႐ႈသူ ဒီအခ်က္ေတြထဲက ဘယ္အခ်က္ကို သံုးၿပီး ေျဖရွင္း ခ်င္ပါသနည္း? အနည္းဆံုးေတာ့ ဦးေႏွာက္ မုန္တိုင္း ဆင္ၾကည့္ ထားသင့္သည္ မဟုတ္ပါလား။

uThant

ေဆးဖိုး၀ါးခ ႏွင့္ လူနာ
ေခတ္သစ္ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ သို႔မဟုတ္ ပုဂၢလိက ကုသေရး လုပ္ငန္း မ်ားမွာ ကုန္က် စရိတ္ အားလံုးကို ေနာက္ဆံုး သံုးစြဲသူ (End User) ျဖစ္တဲ့ လူနာ ကခါးစည္း က်ခံ ရမယ္။ ေငြကုန္ ေၾကးက် မခံ ႏိုင္ရင္ ေကာင္းမြန္ ထိေရာက္တဲ့ ေဆး၀ါး ကုသ မႈကို မ်က္ေမႊး ေထာ္လို႔ ေတာင္ေမာ္ မၾကည့္ ေလနဲ႔ ဆိုတဲ့ သေဘာမ်ိဳး ျဖစ္ေနတာ ယေန႔ ကမၻာရဲ ႔ ရင္နင့္ ဖြယ္ အမွန္ တရား တစ္ခု ပါပဲ။ ေငြမရွိ ရင္ေရာဂါ ေပ်ာက္ဖို႔ မစဥ္း စားနဲ႔ လို႔ တရား လက္လြတ္ ေျပာရာ ေရာက္ေန ပါၿပီေကာ။

WHO ရဲ ႔ ၂၀၀၅ ခုႏွစ္ မွာထြက္ေပၚ လာတဲ့ technical report အရ- တစ္ကမၻာ လံုးရွိ အိမ္ေထာင္စု ေပါင္း ၄၄ သန္း သို႔မဟုတ္ လူသန္းေပါင္း ၁၅၀ ေလာက္ဟာ ေဆးဖိုး ၀ါးခ စရိတ္ေထာင္း တဲ့ဒဏ္ ခံေနၾက ရတယ္တဲ့။ အဲဒီ အထဲက ကံပို ဆိုးသူ အိမ္ေထာင္စု ေပါင္း ၂၅ သန္း သို႔မဟုတ္ လူသား သန္း ၁၀၀ ဟာ ေဆးဖိုး ၀ါးခ ေၾကာင့္ ေႂကြးတင္ ကြ်န္ျဖစ္ ၿပီး ျပာပံု မတိုး ရပဲ ဆင္းရဲ မြဲေတ ကုန္ၾက တယ္။ ဒီလို ျဖစ္ေန တာေတြ ကို အထူးျပဳ ေလ့လာ တဲ့သုေတ သန လုပ္ငန္း မ်ားက ဒီျဖစ္ရပ္ ကို “က်န္းမာေရး စရိတ္ (ေဆးဖိုး ၀ါးခ) ေၾကာင့္ ဒုကၡ ကပ္ဆိုက္ ျခင္း (Catastrophic Health Care Payments)” လို႔ တင္စား ေခၚေ၀ၚ ခဲ့ၾကတယ္။
ေရာဂါ ေၾကာင့္ မြဲျပာ က်ျခင္း ဆိုတဲ့ ငိုခ်င္း ရွည္ႀကီး ဟာ ေရာဂါ ကုသ စရိတ္ ေထာင္းလို႔ ဆင္းရဲ မြဲေတ ရံုမွ် မက ေနာက္ဆက္ တြဲ ျဖစ္ရပ္ ေတြ အမ်ားႀကီး ပါပဲ။ စုေဆာင္း ထားသမွ် ေျပာင္တဲ့ အျပင္၊ စား၀တ္ ေနေရး က်ပ္တည္း၊ သား သမီး ေတြ ေက်ာင္းမထား ႏိုင္၊ ေႂကြးေတြ ပါတ္လည္ ၀ိုင္း ၿပီး ဆင္းရဲ ျခင္းႏြံ ထဲက တစ္သက္ လံုး မရုန္း ထြက္ႏိုင္၊ ေနာက္ဆံုး ေရာဂါ ကုဖို႔ လက္တြန္႔ ေရွာင္က်ဥ္ လာၾက ၿပီး က်န္တဲ့ ပိုက္ဆံ ေလး သပိတ္သြပ္ ဖို႔သာ ထားလိုက္ ပါေတာ့တို႔၊ ငါ့သားေလး ကိုသာ ရွင္ျပဳေပး လိုက္ပါတို႔ ေဆး၀ါး ကုသဖို႔ နဲ႔ က်န္ကိစၥ မ်ားကို လဲလွယ္လိုက္ ရပါ ေတာ့တယ္။ ဒါတင္ မကေသးပါ။ ကူးစက္ ေရာဂါ ေတြကို မကု ေတာ့ဖုိ႔ ဆံုးျဖတ္ မိရင္ ေရာဂါ ျဖန္႔ျဖဴးသူ လက္သည္ႀကီး ျဖစ္လာမယ္။ တစ္ေယာက္ ကစလိုက္ တာ ရာ၊ ေထာင္၊ ေသာင္း၊ သိန္း ကူးစက္ ျပန္႔ပြား ၿပီး တိုင္းျပည္ရဲ ႔ လူမႈ၊ စီးပြားေရး အားလံုး ကို ဆုတ္ယုတ္ ေလ်ာ့ပါး သြားေအာင္ ၀ါးမ်ိဳ ပစ္လိုက္ႏိုင္တဲ့ အႏၲရာယ္ ႀကီးျဖစ္ႏိုင္ ပါတယ္။
ဒါဆိုရင္ လူနာ အားလံုး ကိုႏိုင္ငံေတာ္ အစိုးရ ကတာ၀န္ယူၿပီး ျပည္သူ႔ ေဆးရံု မ်ားမွာ အလကား ကုေပးပါလား လို႔ ေျပာစရာ ရွိပါတယ္။ တေခတ္ တခါ ကအဲသလို လုပ္ခဲ့ ၿပီးပါသေကာ။ Socialized medicine ဆိုၿပီး ရွိသမွ် အလကား free health care ဆိုၿပီး လုပ္လိုက္ တာမြဲျပာ က်လု နီးနီး ျဖစ္ခဲ့ ပါတယ္။ ကမ႓ာေပၚမွာ ဘယ္တိုင္းျပည္ မွလူ႔အဖြဲ႔ အစည္း တစ္ရပ္ လံုး စိတ္တိုင္းက် တဲ့ အထိ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ကို အလကားေပး ႏိုင္စြမ္း မရွိပါဘူး။ သင့္ဘာသာ သင္ ေဆးလိပ္ ေတြ မိုးမႊန္ေအာင္ ေသာက္လုိ႔ အဆုပ္ ကင္ဆာ ျဖစ္လာတာကို၊ သင့္ဘာသာ သင္ အရက္ကို မိုးမလင္းတမ္း ေသာက္လို႔ အသည္း ေျခာက္လာ တာကို ႏိုင္ငံေတာ္ က အရင္း အႏွီး မ်ားစြာ ပံုေအာ သံုးၿပီး အလကား ပဲတင္း ကုေပးရမတဲ့လား။ ျဖစ္ႏိုင္ စရာ မရွိ ပါဘူး လို႔ က်န္းမာေရး ေပၚလစီ မိတ္ကာ မ်ားက အတိ အလင္း ဆိုၾက ပါတယ္။
ဒါျဖင့္ ရင္ ဒီျဖစ္စဥ္ ႀကီးကို သူ႔ အတိုင္းလႊတ္ေပး ထားမွာလား။ ကိုင္တြယ္ ေျဖရွင္း နည္းေတြ မရွိ ေတာ့ဘူးလား။ ျဖစ္ႏိုင္ေခ် တစ္ခု ကေတာ့ ႏိုင္ငံေတာ္ မွ တာ၀န္ယူ ေသာ မယူ မေန ရ ျပည္သူ႔ က်န္းမာေရး အာမခံ စံနစ္ (Compulsory community health insurance scheme) ကို က်င့္သံုး ႏိုင္ပါသတဲ့။ ယူႏိုက္တက္ ကင္းဒမ္း ရဲ ႔ အမ်ိဳးသား က်န္းမာေရး ၀န္ေဆာင္မႈ စံနစ္ (NHS: National Health Service) နဲ႔ ထိုင္းႏိုင္ငံ ရဲ ႔ တက္ရွင္ လက္ထက္ ကက်င့္သံုး ခဲ့တဲ့ အားလံုး လႊမ္းၿခံဳ က်န္းမာေရး စံနစ္ (UC: Universal Coverage Scheme) ေတြမွာ ဒီသေဘာမ်ိဳး ကိုေတြ႔ ရပါတယ္။ အေမရိကန္ မွာ မႈိလို ေပါက္ေနတဲ့ private health insurance ေတြကေတာ့ ဒီျဖစ္စဥ္ ႀကီးကို မေျပလည္ ေစရံုမွ် မက ပိုလို႔ေတာင္ ဆိုးေစ သတဲ့။
သို႔ေသာ္လည္း အဲဒီလို compulsory community health insurance scheme တစ္ခု တည္ေဆာက္ ဖို႔ဆို တာကိုက ျမင္းမိုရ္ ေတာင္ တက္ရ သေလာက္ ကိုခက္ခဲ ပါတယ္။ အတတ္ ပညာ၊ အရင္း အႏွီး၊ အခ်ိန္၊ ေငြ၊ လူအင္အား အမ်ားႀကီး သံုးၿပီး
တည္ေဆာက္ ရမဲ့ စံနစ္ မ်ိဳးပါ။ ဒီစံနစ္ ရဲ ႔ အဓိက ေက်ာရိုးဟာ ျပည္သူေတြ ထံက ေကာက္ခံတဲ့ ၀င္ေငြခြန္ (Income tax) ရယ္၊ ေဆးလိပ္၊ အရက္၊ ဘီယာ လိုက်န္းမာေရး ထိခိုက္ ေစႏိုင္တဲ့ ကုန္ပစၥည္းေတြ အေပၚမွာေကာက္ ခံတဲ့ Sin tax & earmarked tax ေတြရယ္ ကိုက်န္းမာေရး အာမခံ ေငြပင္ ေငြရင္း လုပ္ၿပီး တည္ေဆာက္ရ တာကိုး။
အခြန္ လို႔ဆိုရာမွာ တရားမွ်တ ေသာ အခြန္ စံနစ္ (Progressive tax system) နဲ႔ တရား မွ်တ မႈမရွိေသာ အခြန္ စံနစ္ (Regressive tax system) ဆိုၿပီး ရွိေနျပန္ေတာ့ ကိုယ့္တိုင္းျပည္ ဟာဘယ္လို အခြန္ စနစ္မ်ိဳးနဲ႔ စခန္းသြား ေနသလဲ ဆိုတာ ကို သုေတသန လုပ္ၾကည့္ ဖို႔ လိုလာျပန္ တယ္။ ၀င္ေငြ မ်ားသေလာက္ အခြန္ မ်ားမ်ား ေပးရ ၿပီး ၀င္ေငြ နည္းရင္ အခြန္ နည္းနည္း ပဲေပး ရတာကို progressive tax၊ ၀င္ေငြ နည္းသူ အခြန္မ်ားမ်ား ေပးရၿပီး ၀င္ေငြ မ်ားတဲ့ သူေတြက နည္းနည္းပဲ ေပးရရင္ regressive tax လို႔ေခၚပါတယ္။
ေနာက္တစ္ခု ကျဖစ္လာလတၱံ ေသာအႏၲရာယ္ အေပၚ လူထုရဲ ႔ သေဘာထား ဆန္းစစ္ခ်က္ ဆိုတဲ့ risk analysis ကိုလည္း လုပ္ၾကည့္ ရေသးတယ္။ က်န္းမာေရး အာမခံ စနစ္ ဆိုတာမ်ိဳးက အက်ိဳးသက္ေရာက္ မႈရွိႏိုင္သမွ်ေသာ လူထုရဲ ႔ ထည့္၀င္ ေငြ (premium) အားလံုးကို ေငြပင္ ေငြရင္း လုပ္ထားၿပီး ဒီအက်ိဳး ကိုေရာဂါ ျဖစ္တဲ့ အခါ ခံစား၊ မျဖစ္ရင္ မခံစားနဲ႔ ဆုိတဲ့ သေဘာမ်ိဳး ရွိတာ ကိုးဗ်။ ဆိုေတာ့ လစဥ္ေၾကး မွန္မွန္ ထည့္ၿပီး ကိုယ္ ကက်န္းမာ ပကတိ၊ ခ်မ္းသာ အတိ ျဖစ္ေနရင္ ကိုယ့္ေငြ ကို သူမ်ားေရာဂါ ကုဖို႔ အလွဴလုပ္ေန ရသလို ျဖစ္ေနတာေပါ့။ ဒါေၾကာင့္ လည္း risk analysis ဆိုတာ ကိုလုပ္ ကို လုပ္ရ ပါတယ္။ ဒီဆန္းစစ္ခ်က္ အရ ေလာက မွာ လူသံုးမ်ိဳး သံုးစား ရွိသတဲ့

1. ျဖစ္လာ ႏိုင္တဲ့ အႏၲရာယ္ (ေရာဂါ ရႏိုင္ေခ်) ကို ရင္မဆိုင္ လိုပဲ ႀကိဳတင္ ေရွာင္လႊဲ လိုတဲ့ လူမ်ိဳး ကို Risk averters လို႔ ေခၚပါတယ္။
2. ဘာအႏၲရာယ္၊ ဘာေရာဂါ ကိုမွ မေၾကာက္ပဲ လုပ္ခ်င္ တာလုပ္မယ္၊ ေသေျမႀကီး ရွင္ေရႊထီး ဆိုတဲ့ လူမ်ိဳး ေတြကို Risk takers တဲ့။
3. ေၾကာက္တယ္ လဲမဟုတ္၊ မေၾကာက္ဖူး လည္းမဟုတ္၊ အေျခ အေနေပၚ မူတည္ တာပဲ ဆိုသူမ်ား ကို Risk neutrals ေတြလုိ႔ ေခၚပါတယ္။

Compulsory community health insurance scheme တစ္ခု က်င့္သံုး ေတာ့မယ့္ အခါမွာ ဒီတိုင္းျပည္၊ ဒီ လူမႈ အဖြဲ႔ အစည္း မွာ ဘယ္လို လူမ်ိဳးေတြ မ်ားေန သလဲ ဆိုတာ ကိုဆန္းစစ္ တာကို risk analysis လို႔ေခၚတာပါ။ အကယ္၍ Risk averters က အမ်ားစု ဆိုရင္ ေနာင္တခ်ိန္ မက်န္းမာမဲ့၊ ေရာဂါ ျဖစ္ႏိုင္တဲ့ အႏၲရာယ္ ကိုႀကိဳတင္ ေရွာင္လႊဲ လိုစိတ္ မ်ားၾကလို႔ ဒီစနစ္ ကေအာင္ျမင္ ႏိုင္ပါတယ္။ Risk taker ေတြ မ်ားရင္ေတာ့ ကိုယ္ ေရာဂါ ရမွာကို လည္းမပူ၊ သူမ်ား အတြက္ေတာ့ ေ၀လာေ၀း မို႔ က်န္းမာေရး အတြက္ income tax ကသံုးမယ္ ဆိုတာကို၊ လစဥ္ ႏွစ္စဥ္ premium ေၾကး မွန္မွန္ ထည့္ရ မွာကို အလြန္၀န္ေလး ၾကလိမ့္မယ္။ ဒါေၾကာင့္ ဒီစနစ္ ဘယ္ေတာ့ မွမေအာင္ျမင္ ဘူးတဲ့။ Risk neutral သမားမ်ားမယ္ ဆိုရင္ေတာ့ ေလယူရာတိမ္း၊ ယိမ္းတတ္ သူမ်ားမို႔ အခ်ိန္ေပး၊ နားခ်၊ စည္းရံုး မႈအေပၚ မူတည္ၿပီး ျဖစ္လာႏိုင္ဖြယ္ ရွိပါသတဲ့။
ဘယ္လိုပဲျဖစ္ျဖစ္ ဒီလို စနစ္မ်ိဳး က shock absorber အျဖစ္နဲ႔ ေရာဂါ ေၾကာင့္ မြဲျပာက် တာေတြ၊ ေငြမရွိလို႔ ေဆးမကု ႏိုင္တာ ေတြ၊ အတြင္းလိႈက္ စားေရာဂါ ပ်ံ ႔ႏွံ႔ မႈေတြ ကိုခုသာ ခံသာ လုပ္ေပးႏိုင္ တယ္ပဲ ဆိုဦးေတာ့ ျပႆနာ အေပါင္း လံုး၀ ကင္းစင္ သြားတာ ေတာ့မဟုတ္ ပါ။ က်န္းမာေရး ၀န္ေဆာင္မႈ ကြာလတီ ညံ့ဖ်င္းတာ၊ အၾကာႀကီး တေမ့ တေမာ ေစာင့္ရတာ၊ ဟိုစာရြက္ မွာ ဟိုဟာ ျဖည့္ၿပီး ဟိုကိုသြား၊ ဒီစာရြက္ မွာ ဒီဟာ ျဖည့္ၿပီး ဒီကိုလာ စတဲ့ ဗ်ဴဳရို ကေရစီ ႀကိဳးနီ ေတာင္ႀကီး ကို မေက်ာ္ လႊားႏိုင္တာ။ ေဆးရံု နဲ႔ ဆရာ၀န္ မ်ား အတြက္ provider payment system မွာအားနည္း ခ်က္ေတြ ရွိတာ စသည္ျဖင့္ ထိုင္းရဲ ႔ UC ေရာ၊ ၿဗိတိန္ ရဲ ႔ NHS ေရာမွာ အားနည္းခ်က္ ေပါင္း ေသာင္းေျခာက္ေထာင္ နဲ႔ ျပႆနာ ေတြ တေလွ ႀကီးပါ။
ဒါေၾကာင့္ ေစာင့္ဆိုင္း စရာမလိုတဲ့။ ေငြ ရွိရင္ အခ်ိန္မေရြး ျပလို႔ ရတဲ့၊ ႀကိဳက္သေလာက္သံုး က်သေလာက္ေပး က်န္းမာေရး ၀န္ေဆာင္မႈ ေတြကရွိေနဦးမွာ။ လူေတြကလည္း ေရာဂါ ရေနဦးမွာ။ ရွင္သူ ရွင္ၿပီး ေသသူ ေသေနၾကဦးမွာ၊ ျဖစ္လိုက္၊ တည္လိုက္၊ ပ်က္လိုက္၊ဒါကို ပဲ ေလာကရဲ ႔ သံသရာ လို႔ ေခၚၾကၿပီး မွန္မွန္ႀကီး လည္ပါတ္ တတ္တဲ့ သေဘာလည္း ရွိေနတယ္ မဟုတ္လား။        ။

က်န္းမာေရး အသံုး စရိတ္ ႏွင့္ ေဆးဖိုး၀ါးခ
ေစ်းကြက္ ထဲမွာ ေအာင္ပန္းပန္ လို႔ ေအာင္လံ တံခြန္ လႊင့္ထူ ထားတဲ့ ပုဂၢလိက ကုသ ေရး ဆိုင္ရာ က်န္းမာေရး ေစာင့္ ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း ဟာ အေမ ရိကန္ တစ္ႏိုင္ငံ လံုးကို လြန္ခဲ့ တဲ့ အႏွစ္ ေလးဆယ္ ေလာက္က စလို႔ ၀ါးမ်ိဳ ပစ္လိုက္ တယ္။ ဘာသာေရး အသင္း အဖြဲ႔ အခ်ိဳ ႔ရဲ ႔ ခေနာ္ ခနဲ႔ မျဖစ္ စေလာက္ အခမဲ့ ေဆးရံု ကေလး မ်ားနဲ႔ အစိုးရ ရဲ ႔ Medicare & Medicaid program ေခၚ သက္ၾကား အိုနဲ႔ ဒုကၡိတ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ မျဖစ္စေလာက္ ကလြဲ လို႔ ေပါ့။ ကြ်န္ေတာ္ တို႔ ေရႊျပည္ႀကီး မွာလည္း ယခင္ စာဘူးေတာင္း သာသာ ပုဂၢလိက ေဆးခန္း ေလးမ်ား ရန္ကုန္ ေရႊဘံု သာလမ္း ေလာက္မွာ ပဲ က်ိဳးတို႔ က်ဲတဲ ရွိခဲ့ ရာက ေစ်းကြက္ လိႈင္းလံုး ႀကီးေတြ ရိုက္ခတ္တဲ့ ၁၉၉၀ ျပည္လြန္ ႏွစ္မ်ား ကစလို႔ ပုဂၢလိက ေဆးရံု ေဆးခန္း မ်ားဟာ ကလလ ရည္ၾကည္ သေႏၶ တည္လာ လိုက္တာ အခ်ိန္ တိုတို အတြင္း အေျခ ခိုင္ အသားက် လာၾကတယ္။ ဘယ္စီးပြား ေရးလုပ္ငန္း မွ မယွဥ္ ႏိုင္ေလာက္ ေအာင္ ဖြံ႔ၿဖိဳး လာတယ္။ ခႏၶာ ရွိသေရြ ႔ ေ၀ဒနာ ရွိမွာ မို႔ ေဖာက္သည္ မရွိမွာ ဘယ္ေတာ့ မွပူ စရာ မလိုတဲ့ လုပ္ငန္းကိုး။
၀န္ေဆာင္မႈ သေဘာလည္းပါ၊ ေစ်းကြက္ စံနစ္ လည္းျဖစ္လို႔ လက္၀ါးႀကီး အုပ္ (Monopolize) လုပ္လို႔ မရပဲ အၿပိဳင္ အဆိုင္ ေတြမ်ား လာတယ္။ ဒီလို ဆိုေတာ့ ကိုယ့္ေဆးခန္း လူမ်ားမ်ား၀င္ဖို႔ ဆြဲေဆာင္ တဲ့ နည္းလမ္း ေတြ သံုးလာ ၾကရ ၿပီေပါ့။ လူနာ ေတြကို ကံစမ္းမဲ နဲ႔၊ ေမာ္ဒယ္ ရွိဳးပြဲ နဲ႔ ဆြဲေဆာင္လို႔ မရဘူး။ လူနာ ႏွစ္ေယာက္ က်ဳပ္တို႔ ေဆးရံု တက္ရင္ ေနာက္ထပ္ တစ္ေယာက္ အလကား တက္ခြင့္ ေပးမယ္ တူးပလပ္စ္၀မ္း ပါလို႔ ပရိုမိုးရွင္း လုပ္လို႔ မရတာ လဲေသခ်ာ တယ္။ ဒီမွာ တင္ပဲ အရည္ အေသြးျမင့္ ကုသေရး လုပ္ငန္း (Quality Health Care) ဆိုတဲ့ စကားလံုး ကိုႏႈတ္တက္ ရြရြ ရြတ္ဆို ၾကေတာ့တယ္။ ကုသမႈ အရည္ အေသြး ျမင့္ေလ၊ ေ၀ဒနာ ေပ်ာက္ကင္း ခ်မ္းသာ ဖို႔အာမခံ ခ်က္ေပးႏိုင္ ေလ၊ လူနာမ်ားမ်ား ရဖို႔ ေသခ်ာေလ၊ ဆိုေတာ့ ဒိတ္ဒိတ္ႀကဲ အေတြ႔အႀကံဳ ရင့္ ဆရာ၀န္ ေဂၚဇီလာ ႀကီးမ်ား၊ ေနာက္ဆံုးေပၚ ေရာဂါ ရွာေဖြေရး စက္ကရိယာ မ်ား၊ ျပည္သူ႔ ေဆးရံုမ်ား မွာ အိပ္မက္ေတာင္ မမက္၀ံ့ တဲ့ ဒစ္ဂ်စ္တယ္ ကုသေရး အသံုး အေဆာင္မ်ား၊ လိႈက္လွဲ ပ်ဴဌာ ယဥ္ေက်း ၿပီးျမင္ရံု နဲ႔ ရင္တုန္ သြားရမဲ့ ဧည့္ႀကိဳ မယ္ကေလးမ်ား၊ အပ်ံစား လူနာ နားေန ခန္းမ်ား၊ မ်က္စိပႆာဒ ရွိဖို႔ ဘာညာ၊ အကြန္႔ အညြန္႔ ေတြကို အၿပိဳင္ အဆိုင္ ထင္တိုင္းႀကဲ ၾကေတာ့တယ္။ ဟိုတယ္ ေဆးရံု ၀န္ေဆာင္မႈ (Hotel Hospital Service) ဆိုတဲ့ စကားလံုး ေတာင္သံုးလာ ၾကတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ေနာင္ အျမတ္ အစြန္း ကိုေမွ်ာ္ကိုးၿပီး ထည့္လိုက္ ရတဲ့ အရင္း အႏွီး ကေၾကာက္ စရာေကာင္း ေလာက္ေအာင္ ႀကီးလာတယ္။ ေဆးရံု ေၾကာ္ျငာ ေလးတစ္ခု ဖတ္ၾကည့္ ၾကပါစို႔…………………………………..။
“ကြ်ႏ္ုပ္ တို႔၏ ေဆးရံုႀကီး သည္ ႏိုင္ငံ တကာ အဆင့္မွီ ေဆးကုသ မႈကို ေပးစြမ္း ႏိုင္ယံု မွ်မက ေဆးရံုတြင္း ႂကြေရာက္ လာသူ သဗၼဴရိသ အႏြယ္၀င္ သူေတာ္စင္ မိတ္သဟာ အေပါင္းအား ခ်စ္စဖြယ္ ေကာင္းလွၿပီး ခ်ိဴသာ ယဥ္ေက်း လြန္းလွ သည့္ ဧည့္ႀကိဳမယ္ ကေလးမ်ားက အၿပံဳးပန္း မ်ားျဖင့္ ပထမ ဆံုးႀကိဳဆို ပါရေစ။ မိတ္ေဆြ ေဆာင္ရြက္ စရာ ကိစၥရပ္ အားလံုး ကို၀န္ေဆာင္မႈ ၀န္ထမ္းမ်ားက ေသခ်ာ ေစ့စပ္စြာ လုပ္ေဆာင္ေပးပါမည္။ ေရႁမႇဳပ္ ဆိုဖာ တြင္ထိုင္ရင္း ဧည့္ ခန္း ေဆာင္ အတြင္း မွစိမ္းလန္း စိုေျပေသာ ေရာင္စံု ပန္းမာန္ မ်ား ႏွင့္ ေရပန္း မ်ားကို ၾကည့္ရႈ ခံစားရင္း မိတ္ေဆြ စိတ္ခ်မ္း သာစြာ ေနထိုင္ပါေလ။ မိတ္ေဆြ ခံစားေနရ ေသာေ၀ဒနာ ကိုပိန္းၾကာ ဖက္တြင္ ေရမတင္ သလို ေလွ်ာက် ေပ်ာက္ကင္း ေအာင္ ကုသ ေပးႏိုင္ စြမ္းရွိ သည့္ ၀ါရင့္၊ သမၻာရင့္ ဒိတ္ဒိတ္ႀကဲ၊ လက္လက္ထ၊ ဆရာ၀န္ ႀကီး ႏွင့္ေဆြးေႏြးပါ။ ေဆးရံု တြင္ တက္ေရာက္ ကုသရန္ လိုအပ္ ပါက ၾကယ္ငါးပြင့္ အဆင့္ ဟိုတယ္ ၀န္ေဆာင္မႈ ထက္ သာလွ်င္သာမည္၊ မညံ့ေသာ ကြ်ႏ္ုပ္ တို႔၏ လူနာခန္း မ်ားကို မိတ္ေဆြ စိတ္တိုင္းက်ရ ပါေစမည့္။ ေကဘယ္ တီဗြီ မွ ၂၄ နာရီ ေဖ်ာ္ေျဖေရး အစီအစဥ္ မ်ားကို ၾကည့္ရင္း အပန္းေျဖပါ။ ေဂါက္ရိုက္ခ်င္ ေသးသည္ ဆိုလွ်င္ အနီးနားမွာ ကိုးက်င္း မီနီေဂါက္ကြင္း ကေလးႏွင့္………………………”
ေပ်ာ္စရာႀကီး။ ေရာဂါ သာမရွိခဲ့ ရင္ေပါ့ေလ။ ေဆးရံု လာပါတယ္ ဆိုမွ ေရာဂါ မရွိတဲ့ လူရွိမလား ဗ်၊ ကြာလတီ ၀န္ေဆာင္ မႈ ဆိုတဲ့ သေဘာကို ထင္သာေအာင္ ေျပာျပ တာပါ။ ဒီလို ကြာလတီ့ ကြာလတီ ၀န္ေဆာင္မႈ ေတြ အတြက္ ရင္းႏွီး ျမဳပ္ ႏွံ လုိက္ရတဲ့ ကုန္က် စရိတ္ ေတြဟာ သူ႔ထက္ငါ အၿပိဳင္ အဆိုင္ ေခတ္ႀကီး မွာ ေက်သြားတယ္ လို႔ မရွိေလာက္ေအာင္ ထပ္ထပ္ ၿပီးတက္တက္ လာလို႔ စက္ေလွကား အရင္း အႏွီး (Cost Escalation) လို႔ အမည္ ကင္ပြန္း ေတာင္ တပ္ေပး ထားရေသး။
ဒီကုန္က် စရိတ္ ေတြကို ဒီ၀န္ေဆာင္မႈ ကိုေနာက္ဆံုး သံုးစြဲ သူ (End User) လည္းျဖစ္၊ ငါ့၀မ္း ပူဆာ မေနသာ သူလည္း ျဖစ္တဲ့ လူနာ မ်ားက က်ခံ ရမွာ ကေတာ့ အေသ အခ်ာ ပဲေပါ့။ ဒါေၾကာင့္ လည္း ဒီအတြက္ သင္အိတ္ ေဖာင္း ေနဖို႔ ေတာ့ လိုသည္ လို႔ ထည့္ေၾကာ္ျငာ စရာ မလိုေလာက္ေအာင္ သေဘာေပါက္ နားလည္ၿပီးသား။
ႀကိဳက္သေလာက္ သံုး၊ က်သေလာက္ ေပး ဆိုေတာ့ လူနာမ်ားမ်ား ၀င္ဖို႔ ဆြဲေဆာင္ဖို႔ လိုလို မလိုလို လုပ္ထားတဲ့ အပို ၀န္ေဆာင္မႈ စရိတ္ စက ေတြ အားလံုး ကိုအခ်ိဳးက် ေပါင္းထည့္လိုက္ တဲ့အခါ အမွန္ တကယ္ က်သင့္ က်ထိုက္ တဲ့ ေဆးဖိုး ၀ါးခ ဆိုတာ ထက္ အမ်ားႀကီး ပိုက် သြားပါေတာ့တယ္။ ဧည့္ႀကိဳ မယ္ကေလး ေတြရဲ ႔ အၿပံဳး တစ္စ အတြက္၊ ဧည့္ခန္း ထဲက ေရႁမႇဳပ္ ဆိုဖာမွာ ထိုင္ၿပီး ေရပန္း ကိုမ်က္စိ ပႆာဒ ခံစား မိတဲ့ အတြက္၊ အခန္း ထဲကေန ထမင္း ပြဲ ေရွ ႔ေရာက္ မွာစား မိတဲ့ အတြက္၊ ေရခ်ိဳး ဇလံု ႀကီး ထဲ ေရေမႊး ဆပ္ျပာ ေတြထည့္ၿပီး ဇိမ္ခံ ေရခ်ိဳးမိတဲ့ အတြက္၊ နာလန္ ထစ မွာၿငိမ္ၿငိမ္ မေနႏိုင္ ပဲ ဒရိုက္ဗာ တုတ္နဲ႔ ဟန္လုပ္ၿပီး ေဂါက္သီး ကိုအုပ္မိ တဲ့ အတြက္၊ ဟိုဟာ အတြက္၊ ဒီဟာ အတြက္၊ အားလံုး အတြက္ ေပးဖို႔ တာ၀န္ မိတ္ေဆြ မွာရွိေန သည္မဟုတ္ ပါလား။

က်န္းမာေရး စံနစ္ ႏွင့္ က်န္းမာေရး အသံုး စရိတ္
WHO ရဲ ႔ Health System Performance Index အရ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ အေကာင္းဆံုး ကေန အဆိုးဆံုး တိုင္းျပည္ ထိ အဖြဲ႔၀င္ ႏိုင္ငံေတြ ကိုအမွတ္စဥ္ ခ်လိုက္တဲ့ အခါ ကမၻာ့အေကာင္းဆံုး ဆရာ၀န္၊ သမားေတာ္ ႀကီးမ်ား စုစည္းရာ လို႔လက္မ ေထာင္ေနတဲ့ အေမရိကန္ ျပည္ေထာင္စု ဟာ နံပါတ္၀မ္း တစ္၊ ဂဏန္း တစ္ပဲ လို႔ ထင္တစ္လံုး နဲ႔ေန ၾကရာ က တကယ္တမ္း မွာေတာ့ အဆင့္ (၃၉) မွာသာ ရပ္တည္ ရရွာ တယ္။ က်န္းမာေရး စံနစ္ ရဲ ႔စြမ္းေဆာင္ရည္ အေကာင္းဆံုး အဆင့္ (၁) ကျပင္သစ္ ႏိုင္ငံ၊ အဆင့္ (၂) ကအီတလီ ႏိုင္ငံ၊ UK က အဆင့္ (၁၈)၊ အာရွစီးပြားေရး ဘုရင္ ဂ်ပန္ ကေတာ့ အဆင့္ (၁၀) ပါ။ ၀မ္းနည္း စရာ ေကာင္း တာက ကြ်န္ေတာ္ တို႔ရဲ ႔ ျမန္မာ ႏိုင္ငံ ဟာ ဒီဇယား မွာ အဆင့္ (၁၉၀) ခ်ိတ္ပါတယ္။ သူ႔ ေနာက္မွာ ဘာကီယာ ဖူဆို တစ္ႏိုင္ငံသာ က်န္ပါေတာ့တယ္။ (အထင္ေသး လြန္ၿပီး ရမ္းထည့္ တဲ့ Data ေတြရယ္၊ တိတိ က်က် ဘယ္လိုမွ မရ ႏိုင္လို႔ မွန္းထည့္ တဲ့ data ေတြေၾကာင့္ ဒီေလာက္ ျဖစ္ရ တာပါ၊ အမွန္ေတာ့ Financial contribution component တစ္ခု ကလြဲ ရင္ ဒီေလာက္ အေျခ အေန မဆိုးပါ။)
ဒီလို လည္းအေျဖ ထြက္ေရာ အရာရာ ငါသာ ပထမ လုပ္ခ်င္ၾက တဲ့ အန္ကယ္ဆမ္ တို႔ မစၥတာ ယန္းကီး တို႔လူစု ေဆြ႔ေဆြ႔ခုန္ ေအာင္ မခံ မရပ္ ႏိုင္ျဖစ္ ၾကပါတယ္။ ျပင္သစ္နဲ႔ အဂၤလန္ မွာ ဆရာ၀န္ တစ္ဦးရဲ ႔ တစ္ႏွစ္ ပ်မ္းမွ် ၀င္ေငြ ဟာ ေဒၚလာ ေျခာက္ေသာင္း သာရွိေန ခ်ိန္မွာ USA ကဆရာ၀န္ တစ္ဦး ဟာ တစ္ႏွစ္ ပ်မ္းမွ် ၀င္ေငြ ေဒၚလာ ႏွစ္သိန္း ေက်ာ္ ရွိပါတယ္။ က်န္းမာေရး အသံုး စရိတ္ ကိုၾကည့္ဦး မလား။ ျပင္သစ္နဲ႔ အီတလီ ကက်န္းမာေရး အတြက္ ႏိုင္ငံ့ GDP (Gross Domestic Product) ရဲ ႔ (၉) ရာခိုင္ႏႈန္း၊ UK က (၈) ရာခိုင္ႏႈန္း နီးပါး ေလာက္ပဲ သံုးေနခ်ိန္မွာ USA က က်န္းမာ ေရး အတြက္ GDP ရဲ ႔ ၁၄ ရာခိုင္ႏႈန္း ေလာက္သံုးၿပီး ေဇာတိက ဇီ၀က ဂိုက္ဖမ္း ေနပါတယ္။ ဒါနဲ႔ ေတာင္ ဒီေလာက္ အဆင့္ ျဖစ္စရာ လားဆိုၿပီး ေဒါမနႆ ပြားၾက တယ္ေလ။ စူပါ မက မက္ဂါ အင္အားႀကီး မ်ားဆိုေတာ့ WHO အညႊန္း ကိန္းဟာ မွန္ပံု မရ ဘူးလို႔ ယူဆၿပီး သူၾသဇာ ေညာင္းတဲ့ OECD ေခၚ စီးပြားေရး အက်ိဴးတူ ပူးေပါင္း ေဆာင္ရြက္ ေရး အဖြဲ ႔ကို Health system performance index အသစ္ တီထြင္ ခိုင္းၿပီး တစ္စင္ ေထာင္ ပါေလ ေရာ။ OECD index အရ လည္း သူ႔ရဲ ႔ က်န္းမာေရး စံနစ္ အဆင့္ သတ္မွတ္ခ်က္ ဟာဒံုရင္း ဒံုရင္း ပါပဲ။ အလုပ္ပို ၿပီး တစ္ရွက္ ကေန ႏွစ္ရွက္ ျဖစ္ခဲ့ ရတာသာ အဖတ္ တင္ခဲ့တယ္။
ကမၻာ့ ထိပ္သီး ပါ၀ါ ႏိုင္ငံႀကီး။ က်န္းမာေရး စရိတ္ ေတြဒီေလာက္ ေသာက္ေသာက္ လဲသံုးစြဲ ၿပီး က်န္းမာေရး စံနစ္ က ဘာေၾကာင့္ ထိပ္သီး မျဖစ္ ရတာတုန္း ဆိုတာ စိတ္၀င္ စားစရာ ပါပဲ။ US Health System Analysts မ်ားရဲ ႔ သံုးသပ္ ခ်က္ အနႏၲ ထဲက အဓိက အေၾကာင္း ကေတာ့ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ကိုအစိုးရ ကတာ၀န္ လံုး၀ မယူပဲ ပုဂၢလိက လက္ထဲ ၀ကြက္အပ္ ၿပီး privatization လုပ္ထား လို႔ ဒီလို အျဖစ္ဆိုး ရတာပါတဲ့ ခင္ဗ်။
ေခတ္သစ္ ေဘာဂ ေဗဒ ရဲ ႔ ေဂါ့ဖားသား ႀကီး အဒမ္ စမစ္ က “အစိုးရ ကအုပ္ခ်ဳပ္ ေရးပိုင္း ကိုသာ တာ၀န္ယူပါေလ။ စီးပြားေရး လုပ္ငန္း မွန္သမွ် လုပ္ငန္းရွင္ ေတြစိတ္ႀကိဳက္ လုပ္ပါေစ။ ေစ်းကြက္ ခ်ိန္ခြင္လွ်ာ ကိုမျမင္ရတဲ့လက္ (Invisible Hands) ေတြက သူ႔ အလိုလို ထိန္းညႇိ ေပးသြားလိမ့္ မယ္” ဆိုတဲ့ စကားကို ေစ်းကြက္ စီးပြားေရး မာစတာ အန္ကယ္ဆမ္ တို႔က အင္မတန္ ႏွစ္သက္ သကိုး။ ဒါနဲ႔ပဲ Health Care ကိုေစ်းကြက္ စီးပြားေရး ပံုစံ လုပ္လို႔ ျဖစ္ျဖစ္ မျဖစ္ျဖစ္ ေစ်းကြက္ ထဲ ဇြတ္ထည့္ ပစ္လိုက္ ၾကေတာ့ တာေပါ့။ ဒီမွာ ေမးစရာ ရွိလာတာက—
က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္ မႈဟာ ေစ်းကြက္၀င္ ကုန္ပစၥည္းလား?
အေျခခံ ေဘာဂေဗဒ သီအိုရီ မွာ လူေတြရဲ ႔ ၀ယ္လိုအား (Demand)၊ ေစ်းႏႈန္း (Price) နဲ႔ ၀င္ေငြ (Income) ေပၚမူတည္ ၿပီး ေစ်းကြက္၀င္ ကုန္ပစၥည္း အမ်ိဳး အစားကို ေလးမ်ိဳး ေလးစား ခြဲၾက ပါတယ္။

1. ပစၥည္းေစ်းႏႈန္း (Price) ႀကီးေနၿပီး စားသံုးသူရဲ ႔ ၀င္ေငြ (Income) က နည္းေန ရင္ အဲဒီ ပစၥည္းကို ၀ယ္လိုအား နည္းမယ္။ ပစၥည္းေစ်းႏႈန္း က်လာၿပီး၊ ၀င္ေငြ ေကာင္းေန ရင္ေတာ့ ပစၥည္း အေပၚ၀ယ္လိုအား ေကာင္းလာ မယ္ ဆုိရင္ အဲသလို ကုန္ပစၥည္း အမ်ိဳး အစားကို ပံုမွန္ကုန္ပစၥည္း (Normal Goods) လို႔ ေခၚပါတဲ့။ လူသံုးကုန္ ပစၥည္း အမ်ားစု ဟာ ဒီ Category ထဲမွာ။
2. ပစၥည္း ေစ်းႏႈန္း တက္သည္ျဖစ္ေစ၊ က်သည္ ျဖစ္ေစ၊ ၀ယ္သူ ရဲ ႔၀င္ေငြ အေျခ အေန ဘယ္လို ရွိရွိ၊ ပစၥည္း တစ္ခု အေပၚ ၀ယ္လိုအား ကမေျပာင္းလဲ ပဲ ဘယ္ေခတ္ ေရာက္ေရာက္ ပန္းပန္ လွ်က္ပါ ဆိုတဲ့ ပစၥည္း မ်ိဳးကို မရွိ မျဖစ္ ကုန္ ပစၥည္း (Essential goods) တဲ့၊ အေျခခံ စားေသာက္ကုန္ ပစၥည္း မ်ားေပါ့။
3. ပစၥည္း ေစ်းႏႈန္း ကအရမ္း ခ်ိဳသာ တယ္၊ သံုးစြဲ သူမ်ား ကလည္း မူးစု ပဲစု ဆိုတဲ့ အခ်ိန္မွာ ဒီပစၥည္း မ်ိဳး အလြန္ ေရာင္း ေကာင္းတတ္ တယ္။ လူေတြ ရဲ ႔ ဘ၀ ေတြ အဆင္ေျပ၊ လူေန မႈေတြ အဆင့္ျမင့္ ၊၀င္ေငြ ေတြတိုး လာတာ နဲ႔ အမွ် ၀ယ္ လိုအား ကဖုတ္ကနဲ ျပဳတ္က် တတ္တဲ့ ပစၥည္းမ်ိဳး ကို မရွိသံုး ကုန္ပစၥည္း (Inferior goods) တဲ့ဗ်ား။ အသင့္စား ေခါက္ဆြဲ ထုတ္တို႔၊ 3 in 1 instant coffee mix တို႔ဆိုတာ ဒီလို အမ်ိဳး အစား တဲ့ဗ်ား။ သိန္းငါးရာ ထီေပါက္ ရင္ ေခါက္ဆြဲ ေျခာက္ ကြန္တိန္နာ နဲ႔ တစ္လံုး ၀ယ္စား မယ္လို႔ စိတ္ကူး ယဥ္တဲ့ လူမ်ိဳး ေတြ႔ဖူး လို႔လား။ ဒါေၾကာင့္ ဒီပစၥည္း မ်ိဳး ထုတ္လုပ္ ေရာင္းခ် သူမ်ား ဟာလူေတြ အၿမဲတမ္း ဆင္းရဲ၊ စုတ္ျပတ္ ၿပီး အမြဲ တကာ့ ထြဋ္ေခါင္ ဘ၀ ကမတက္ ပါေစနဲ႔ လို႔ ဆုေတာင္း ရမလို ပါပဲ။
4. ၀ယ္သူ ေတြက ၀င္ေငြ အလြန္ ေကာင္းခ်ိန္ မွာ ၀ယ္လိုအား အတန္ အသင့္ ရွိမယ္၊ ပစၥည္း ေစ်းႏႈန္း ကေတာ့ ထိလု မိုးဆီ တိမ္သို႔မွီ။ ၀င္ေငြ နည္းနည္း ေလွ်ာ့သြား တာနဲ႔ လံုး၀ ကိုမေရာင္း ရေတာ့တဲ့ ပစၥည္း မ်ိဳးေတြ ကိုဇိမ္ခံ ကုန္ပစၥည္း (Luxury goods) ပါတဲ့။ ေက်ာက္မ်က္ ရတနာ၊ ဇိမ္ခံကား မ်ား စသည္ျဖင့္ေပါ့၊ ဒီပစၥည္း ေရာင္းသူ ေတြကေတာ့ လူေတြ အားလံုး ေဇာတိက ဘ၀ ကတစ္ျပား မွမေလ်ာ့ ပါေစနဲ႔ လို႔ ေန႔စဥ္ ဘုရား မွာ အခါတစ္ရာ ဆုေတာင္းမယ္ ထင္ပါတယ္။ ကုသိုလ္ ရတာ ေပါ့ဗ်။

ေျပာခ်င္ တာက အကယ္၍ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ဟာေရာင္းလို႔၊ ၀ယ္လို႔ ရတဲ့ ကုန္ပစၥည္း တစ္ခုဆိုရင္ အထက္ပါ ေလးမ်ိဳး ထဲက ဘယ္အမ်ိဳး အစားထဲ ပါ၀င္ ပါသလဲ? စဥ္းစား ေတာ္မူ ၾကည့္ၾက ပါေလ။ ေသခ်ာ စဥ္းစား ရင္ ဘယ္အမ်ိဳး အစား ထဲမွ အတိ အက် ထည့္လို႔ မရပါ။ ဒါေၾကာင့္ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္ မႈကို ကုန္ပစၥည္း လို႔ သေဘာ ထားခဲ့ရင္ ေတာင္ ဒါဟာ လူထု နဲ႔ဆိုင္ေသာ ကုန္ပစၥည္း (Merit good, public good) သာျဖစ္တယ္ လို႔ ေျပာတဲ့ သူကေျပာ၊ က်န္း မာေရး ေစာင့္ေရွာက္ မႈဟာ လူတစ္ဦး ခ်င္းစီ အတြက္ ဆိုရင္ မရွိ မျဖစ္ ကုန္ပစၥည္း ျဖစ္ၿပီး တိုင္းျပည္ တစ္ခု လံုး အတြက္ ဆိုရင္ ေတာ့ဇိမ္ခံ ကုန္ပစၥည္း ပဲလို႔ စြပ္စြဲ တဲ့လူေတြ လည္းဒုနဲ႔ေဒး။
ေငြကုန္ ေၾကးက် ခံႏိုင္ တိုင္းေတာ့ က်န္းမာေရး စံနစ္ တစ္ခု ေကာင္းမလာ တာကိုေရႊ အေမရိကန္ ကအေကာင္းဆံုး သင္ခန္း စာျပသြား ခဲ့ပါၿပီ။ သို႔ေသာ္ လည္းေငြေၾကး ကိုလံုး၀ ထည့္သြင္း မစဥ္းစားပဲ ေစတနာ၊ ၀ါသနာ၊ အနစ္နာ သာ အရင္း တည္ၿပီး က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္းႀကီး တစ္ခုလံုး ကိုလည္ပါတ္ လို႔ရႏိုင္ ရိုးလား။ ဥဒၵစၥ၊ ကုကၠဳစ၊ ေဒါ မနႆ ေတြတိုး လာပါ လိမ့္မယ္။ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း ဟာ ဥံဳ-ဟတ္ခ်ေလာင္း၊ ေရာဂါ ေပ်ာက္ေစ လို႔ မန္းမႈတ္ ၿပီး ရွိသမွ် ေရာဂါ ေပ်ာက္ေစ မယ္ဆို ရင္ေတာင္ ဂါထာ မန္းမႈတ္သူ စတဲ့ အရင္း အႏွီး လိုေသး တာကိုး။ ေဆးရံု မ်ား၊ က်န္းမာေရး ဌာနမ်ား၊ ေရာဂါ ရွာေဖြေရး ပစၥည္းမ်ား၊ ပညာရွင္ မ်ား၊ လုပ္သား မ်ား စတဲ့ စတဲ့ စြမ္းအားစု မ်ားအတြက္ ေငြေၾကး စိုက္ထုတ္မႈ အရင္း အႏွီး သိပ္ရွိတာေပါ့။ က်န္းမာေရး စံနစ္ တစ္ခု အတြက္ မနဲ လွတဲ့ ေငြေၾကး အရင္း အႏွီး ေတြကို မွ်မွ် တတ ျဖစ္ေအာင္ စီမံ ခန္႔ခြဲ ႏိုင္ဖို႔ အလြန္ လိုအပ္ ပါတယ္။
တကယ္ေတာ့ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း ဆိုတာ ေရာဂါသည္ လူနာ နဲ႔ ကုသသူ သမား တို႔ရဲ ႔ေဆးကုသ မႈ လုပ္ငန္း တစ္ခုတည္း ဘယ္ဟုတ္ မလဲ။ ၿပီးျပည့္ စံုေသာ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ (Comprehensive Health Care) မွာ လုပ္ငန္း ေလးရပ္ ပါ၀င္ တယ္……

• က်န္းမာ ေနေသာ ျပည္သူ မ်ားအား ပို၍ က်န္းမာ ေစရန္ လုပ္ေပး ေသာ promotive health service
• ေရာဂါ ျဖစ္လတၱံ႔ေသာ လူထု ကို ေရာဂါ မျဖစ္ေအာင္ ကာကြယ္ေပးေသာ preventive health service
• ေ၀ဒနာသည္ လူနာ မ်ားကို ေရာဂါ ေပ်ာက္ကင္း ေအာင္ ကုသ ေပးေသာ curative health service
• ေရာဂါ၏ ေနာက္ဆက္တြဲ ဆိုးက်ိဳး မ်ားေၾကာင့္ ကိုယ္က်ိဳးနည္း ရသူ မ်ားကို ျပန္လည္ ထူေထာင္ ၍ ပံုမွန္ လူ႔အဖြဲ႔ အစည္းတြင္း ပို႔ေဆာင္ ေပးေသာ rehabilitative health service ရယ္လို႔ လုပ္ငန္း ႀကီး ေလးရပ္ လံုး လုပ္ေပး ႏိုင္ပါမွာ ၿပီးျပည့္စံု တဲ့က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လို႔ဆိုသကိုး။

ဒါေပမဲ့ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လို႔ေျပာရင္ အရင္ဆံုး မ်က္စိထဲ ေျပးျမင္ တာက ေဆးရံု၊ ေဆးခန္း မ်ားပဲ မဟုတ္ လား။ ေဆးပညာ သမိုင္းတစ္ေလွ်ာက္ လံုးလည္း ကုသေရး လုပ္ငန္း ကသာ အဓိက က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ အျဖစ္ ပါ၀င္ ကျပ အသံုးေတာ္ ခံခဲ့ တာႏွစ္ပရိေစတၱ ၾကာၾကာ လွေပါ့။ ဒါေၾကာင့္ လည္းတကမၻာလံုး ရဲ ႔က်န္းမာေရး ဘတ္ဂ်က္ ခြဲတမ္း ဟာ အၿမဲတမ္း ၈၀-၂၀ ေပၚလစီ ပဲ။ ဆိုလိုတာ ကေတာ့ က်န္းမာေရး ဘတ္ဂ်က္ ရဲ ႔ ၈၀ % ကို ကုသေရး လုပ္ ငန္း မွာသံုးစြဲ ၿပီး က်န္သံုးခု ကေတာ့ ၂၀% ကိုမွ်သံုး ၾကရတယ္။ USA မွာက်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း အားလံုး ကို ပုဂၢလိက ပိုင္ျပဳလိုက္တယ္ လို႔ အထက္က တင္ျပခဲ့တယ္။ တကယ္ေတာ့ ကုသေရး လုပ္ငန္း ကိုသာ ပုဂၢလိက ပိုင္ျပဳ လို႔ရပါတယ္။ က်န္ လုပ္ငန္း သံုးခု ကိုဘယ္ပုဂၢလိက လုပ္ငန္းရွင္ ကမွ အစိုးရ ထံမွ လက္လႊဲ မယူ၀ံ့ပါေလ။ ထည့္သြင္း ရင္းႏွီး လိုက္တဲ့ အရင္း မွန္သမွ် ေက်ာက္ခဲ ေရျမဳပ္သလို စြပ္ကနဲ ျမဳပ္ၿပီး ဘာအက်ိဳး အျမတ္ မွမရတဲ့ ဒီလုပ္ငန္း ေတြ အတြက္ ပီတိ စားၿပီး အားရွိ မဲ့ဘိဇနက္ သမား တစ္ေယာက္ မွမရွိ၊ ျမတ္ခ်င္ လို႔ ရင္းႏွီး မႈျပဳတာကိုးဗ်။ ဘိဇနက္ လုပ္ငန္း ရွင္ ေတြရဲ ႔အျမင္မွာ promotive, preventive & rehabilitative ဆိုတဲ့ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း သံုးရပ္ ဟာ ေသြးစုပ္ ဖုတ္ေကာင္ ႀကီးသံုးေကာင္ လိုအႏၲရာယ္ ႀကီးလြန္းလွတယ္။
ပါတ္၀န္းက်င္ သန္႔ရွင္းေရး လုပ္ငန္းမ်ား၊ က်န္းမာေရး ပညာေပးျခင္း၊ အျဖစ္မ်ား ေရာဂါ မ်ားထိန္းခ်ဳပ္ျခင္း၊ ကိုယ္၀န္ ေဆာင္ ေစာင့္ေရွာက္မႈ ေပးျခင္း၊ ကာကြယ္ေဆး ထိုးျခင္း၊ ဒီလုပ္ငန္း ေတြေၾကာင့္ လူထုမွာ အက်ိဳးရွိတာ ေသခ်ာ တယ္ေနာ္။ ဒါေပမဲ့ တစ္ဦးေကာင္း တစ္ေယာက္ ေကာင္း အက်ိဳးရွိ တာမဟုတ္၊ အားလံုး အေပၚမွာ ျဖန္႔ေ၀ ရရွိေသာ အက်ိဳး တရားကိုး။ ဒါေၾကာင့္ အားလံုး ရထိုက္ တဲ့ပစၥည္း (Public good) လို႔ေျပာတာေပါ့။ အားလံုး ရထိုက္လို႔ အားလံုး တတ္ႏိုင္ တဲ့ေစ်းႏႈန္း သတ္မွတ္ပါ ဆိုေတာ့ ဆင္းရဲ ခ်မ္းသာ မေရြး လူတန္းစား အားလံုး တတ္ႏိုင္ တဲ့ေစ်းႏႈန္း ကေတာ့ အလကား ေပးျခင္း မွတပါး အျခားမရွိေလ။ ဘယ္ဘိဇနက္ သမားက တာ၀န္ယူရဲမွာလဲ။ ဘယ္ေတာ့ မွ အရင္း ျပန္မေပၚ တဲ့ေငြေၾကး ကိုစိုက္ထုတ္ ၿပီးဒီက်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း ေတြကို ျပည္သူ လူထု အက်ိဳး အတြက္ ေဆာင္ရြက္ ရသူ ကအစိုးရ ပဲေပါ့။
ကုသေရး လုပ္ငန္း က်ေတာ့ လူနာ မခ်ိ မဆန္႔ ခံစား ေနရတဲ့ ေ၀ဒနာ ျဗဳန္းကနဲ၊ ဒိုင္းကနဲ သက္သာ ေပ်ာက္ကင္းျခင္း ဆိုတဲ့ အက်ိဳး အျမတ္ ကိုလူတစ္ဦး ခ်င္းစီ အေနတဲ့ ခ်က္ခ်င္း လက္ငင္း ရရွိ ခံစား ႏိုင္တာ ေၾကာင့္ ဒီအတြက္ က်သင့္ တဲ့ ေငြေၾကး တစ္စံု တစ္ရာ ကိုလည္း ခ်က္ခ်င္း ေပးဖို႔ ၀န္မေလး တတ္ၾကဘူး၊ အသက္ ထက္ တန္ဖိုးရွိ တာမရွိ ဆိုသကိုး။ ေတာင္းသမွ် ေငြေၾကး ကိုသိပ္မ်ား တာပဲ၊ နည္းနည္း ေလွ်ာ့ပါဦး တို႔၊ အဆစ္ ကေလး ေပးပါဦး တို႔ အသက္နဲ႔ ရင္းၿပီး ေစ်းဆစ္ ေလ့မရွိ စေကာင္း၊ ဒါေၾကာင့္ ပုဂၢလိက စီးပြားေရး လုပ္ငန္း ရွင္ေတြ အလြန္မ်က္စိက်၊ သြားရည္ ယိုစရာ လုပ္ငန္း ႀကီးေပါ့။ ေစ်းကြက္ စီးပြားေရး ကေမြးထုတ္ ေပးလိုက္တဲ့ ေဆးကြက္ စီးပြားေရး ဟာ ကမၻာ့ စီးပြားေရး မ်က္ႏွာ စာမွာ ႀကံတိုင္းေအာင္၊ ေဆာင္တိုင္းေျမာက္ အဆင့္ အတန္း နဲ႔ မ်က္ႏွာပန္း အလြန္ လွသေပါ့ ခင္ဗ်ား။

က်န္းမာေရး ၀န္ေဆာင္မႈ ႏွင့္ က်န္းမာေရး စံနစ္
က်န္းမာ ဖို႔ ဘာအေရး ႀကီးသလဲ ?
ဒီေမးခြန္း ကိုေျဖဖို႔ လူမ်ိဳး တစ္ရာ့ တစ္ပါး မွာ အေျဖ တစ္ရာ့ တစ္မ်ိဳး၊ ပါပ လူမ်ိဳး ကိုးဆယ့္ကိုး မွာ အေျဖ ကိုးဆယ့္ကိုးမ်ိဳး ရွိေနမွာ အေသ အခ်ာ ပါပဲ။ ပုဂံ ရာဇ၀င္ ကို တုတ္ထမ္း ၿပီးျငင္း ရတယ္ ဆိုသလို ပဲ ဒီေမးခြန္း ရဲ ႔ အေျဖ မွာလည္း လူတစ္ကိုယ္၊ အႀကိဳက္ တစ္မ်ိဳး မို႔ တုတ္ထမ္း ေျဖၾက ရမွာ မ်ိဳး ျဖစ္တယ္။ အမ်ားညီ ဤကို ကြ်ဲဖတ္ လို႔ရမဲ့ အေျဖမ်ိဳး ေတြက ေတာ့ သင့္တင့္ ေလွ်ာက္ပတ္ တဲ့အာဟာရ ကိုမွီ၀ဲ၊ ဥတု ရာသီ နဲ႔ သဟ ဇာတ ျဖစ္ေအာင္ ေနထိုင္ ၀တ္ဆင္၊ မက္ဒီကယ္ ခ်က္ အပ္ ေခၚ လိုအပ္ တဲ့ေဆးစစ္ မႈေတြ မွန္မွန္လုပ္၊ ေရာဂါ ျဖစ္ရင္ တတ္ကြ်မ္း နားလည္သူ ဆရာ၀န္ ႀကီးမ်ား နဲ႔ ေစာေစာ စီးစီး ျပသ၍ ကုသမႈ ခံယူ ဆိုတာမ်ိဳး ေတြေျဖၾက မွာေပါ့။
သူ႔ အထြာ နဲ႔ သူက်ိဳးေၾကာင္း ဆီေလွ်ာ္ တဲ့ဒီ အေျဖေတြ ကိုမွားတယ္ လို႔ပစ္ပစ္ ခါခါ ျငင္းပါယ္ စရာ အေၾကာင္းမရွိပါ။ သို႔ေသာ္ က်န္းမာ ဖို႔ အေရး အႀကီးဆံုး အေၾကာင္း တစ္ခုတည္း ေျပာပါ ဆိုရင္ေတာ့ အေတာ္ ေလးကို အေျဖရ ၾကပ္လိမ့္မယ္။
ကမၻာ့က်န္းမာေရး အဖြဲ႔ (WHO) ကေတာ့ က်န္းမာေရး အတြက္ အေရး အႀကီး ဆံုး အရာသည္ ေကာင္းမြန္ မွန္ကန္ တဲ့ က်န္းမာေရး စံနစ္ (Good Health System) ပါပဲ လို႔ ခိုင္ခိုင္ မာမာ ဆိုပါတယ္။ က်န္းမာေရး စံနစ္ တစ္ခု ကို ေအာင္ေအာင္ ျမင္ျမင္ တည္ေဆာက္ အေကာင္ အထည္ ေဖာ္ႏိုင္ ျခင္းသည္ သာလွ်င္ အဲဒီ က်န္းမာေရး စံနစ္ လႊမ္းၿခံဳ ၀န္ေဆာင္ မႈေပး ေသာ ေဒသ အတြင္း ေနထိုင္သူ မ်ားရဲ ႔ က်န္းမာေရး အတြက္ အေရး အႀကီးဆံုး၊ အလိုအပ္ ဆံုး ကိစၥ ျဖစ္ပါသတဲ့။
စံနစ္ တစ္ခု ကို ဖန္တီး တည္ေဆာက္ ဖို႔ ဆိုတာ ေယဘုယ် အားျဖင့္ ေပၚလစီ မိတ္ကာ ေတြရဲ ႔ အလုပ္၊ လူတိုင္း လမ္းလွမ္း မွီတဲ့ အရာ မဟုတ္၊ ဒါေၾကာင့္ ငါတို႔နဲ႔ မဆိုင္- လို႔ေတြးမိ သူေတြ ဒုနဲ႔ေဒး။ ေရွးယခင္ ကေတာ့ လက္တစ္ဆုပ္ စာ ေပၚလစီ မိတ္ကာ မ်ားလည္း ဒီလို ပဲေတြးခဲ့၊ လုပ္ခဲ့ ၾကတယ္။
တစ္ခါတုန္းက-
အားလံုး အတြက္ က်န္းမာေရး၊ အားလံုး က်န္းမာ သကၠရာဇ္ ၂၀၀၀ မွာ (ခု ၂၀၀၀ ကို ၈ ႏွစ္ေတာင္ ေက်ာ္ခဲ့ၿပီ)၊ လူတိုင္း အတြက္ က်န္းမာေရး ဆိုတဲ့ WHO ရဲ ႔မိုးလံုး ဟိန္းတဲ့ ႀကံဳး၀ါး ေႂကြးေၾကာ္ သံႀကီး ေတြနဲ႔ အတူ ဆင္းရဲ ခ်မ္းသာ မေရြး၊ နီးနီး ေ၀းေ၀း၊ တတ္ႏိုင္ႏိုင္ မတတ္ႏိုင္ႏိုင္ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ဆုလာဒ္ ႀကီးကို လူတန္းေစ့ လူမွန္ရင္ အခမဲ့ ရရွိ ႏိုင္ေစ ရမယ္ ဆိုတဲ့ ပဏာမ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ စံနစ္ႀကီး (Primary Health Care) ကို လက္တစ္ဆုပ္စာ က်န္းမာ ေရး ေပၚလစီ မိတ္ကာ အီလစ္ မ်ားက တကယ့္ အေစာင့္ေရွာက္ခံ လူထု ရဲ ႔ သေဘာ ဆႏၵ ကိုတစိုးတစိ မွမေမးပဲ ကိုယ့္ဇာတ္ ကိုယ္ေထာင္၊ ကိုယ့္ႀကိဳး ကိုယ္ဆြဲ ၿပီး ဖန္တီး အေကာင္ အထည္ ေဖာ္ခဲ့ ၾကဖူးတယ္။ အက်ိဳး ဆက္ ကေတာ့ ပိုးသာ ကုန္၊ ေမာင္ပံု ေစာင္း မတတ္ ျဖစ္ခဲ့ ရတာ ပါပဲ။ ဆိုေတာ့ ယခင္ ကဖန္တီး ခဲ့ၾက တဲ့ က်န္းမာေရး စံနစ္ ေတြဟာ အမ်ားအားျဖင့္ မေအာင္ျမင္ ခဲ့ၾက ဘူး၊ ဒီလို မေအာင္ျမင္ တဲ့က်န္းမာေရး စံနစ္ အတြက္ အခ်ိန္၊ ေငြ နဲ႔ လုပ္အား တန္ဖိုး ေတြရင္းႏွီး ရတာ တြက္ေျခ မကိုက္ဖူး၊ အေၾကာင္းရင္း ကိုျပန္လည္ သံုးသပ္ ၾကတဲ့ အခါ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ေပၚလစီ ေတြဟာ ခ်မွတ္သူ ထားရွိတဲ့ တန္ဖိုးက မ်ားမ်ား၊ အမွန္တကယ္ သံုးစြဲ သူေတြ အတြက္ တန္ဖိုးက နည္းနည္း ျဖစ္ေနတာ ေတြ႔လာၾက ရတယ္။ ဘယ္လို က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ မ်ိဳး လူထု ကို ေပးသင့္ သလဲ၊ ဘာနည္းလမ္း နဲ႔ ေပးမလဲ ဆိုတာ ေပးသူ ဖက္ ကသာ တန္ဖိုးတြက္ ၿပီးတစ္ဖက္သတ္ ဆံုးျဖတ္ ခ်မွတ္ အေကာင္ အထည္ ေဖာ္ေလ့ ရွိခဲ့ ၾကတာကိုး။
ဒီလိုနဲ႔ ခံရ ပါမ်ား လာေတာ့ က်န္းမာေရး စံနစ္ တစ္ခု ရဲ ႔တန္ဖိုး ဟာ ေပးဆပ္သူ တို႔ရဲ ႔ ႏွလံုးသား အလို ကိုခ်ည္း လိုက္လို႔ မရ ဘူး ဆိုတာ ေပၚလစီ မိတ္ကာမ်ား သေဘာေပါက္ စျပဳလာ ၾကတယ္။ အေရး အႀကီး ဆံုး အက်ိဳးရွင္ (Stakeholder) ျဖစ္တဲ့ လူထု ရဲ ႔သေဘာထား ကိုလည္း ေတာင္းဖို႔ လိုတယ္၊ ဘယ္လို က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ နည္းနာ နိသရ ေတြကို ဘာနည္းလမ္း နဲ႔ ဘယ္သူ႔ ကိုေပးမွာ လဲ၊ ဘယ္ပံု ဘယ္နည္း လိုခ်င္ သလဲ ဆိုတာကို ရရွိမဲ့ အေစာင့္ေရွာက္ခံ လူထု အေနနဲ႔ ေရြးခ်ယ္ တတ္ဖို႔ သိပ္လို သေပါ့။
“ဘယ္လို က်န္းမာ ေရးေစာင့္ေရွာက္ မႈေတြ လိုခ်င္ ပါသလဲ” လို႔ တကယ္ ေမးလာ ခဲ့ရင္- အေစာင့္ေရွာက္ ခံ လူထု ဖက္က “သားသား တိဘူးေလ” လို႔ ၿပီးစလြယ္ ေျဖလို႔ မရပါ။ အရပ္ဖက္ ဆိုင္ရာ လူ႔ အဖြဲ႔ အစည္းမ်ား (Civil Society) မွာ သံုးစြဲ သူတို႔ ရဲ ႔သေဘာထား ကိုဆန္းစစ္ ညိႇႏိႈင္း ခ်မွတ္ တဲ့ Demand Based Health Policy ဟာအလြန္ ေခတ္စား လာပါၿပီ။
က်န္းမာေရး စံနစ္ ေကာင္းဖို႔ ဘာအေရးႀကီး သလဲ?
က်န္းမာေရး အတြက္ အေရးႀကီး တာက က်န္းမာေရး စံနစ္၊ က်န္းမာေရး စံနစ္ ေကာင္းဖို႔ အေရးႀကီး တာက က်န္းမာေရး လို႔ ပါတ္လည္ရိုက္ လို႔ မရဘူးခင္ဗ်၊ ေသခ်ာစဥ္းစားရင္ အေတာ္ရႈပ္တဲ့ အမယ္ဘုတ္ ခ်ည္ခင္ ႀကီးပါ။
WHO ကေတာ့ ေကာင္းမြန္ မွန္ကန္ တဲ့ က်န္းမာေရး စံနစ္ တစ္ခု ျဖစ္ဖို႔ အီးေလးလံုး ကိုဂရုစိုက္ ရမယ္ လို႔ ဆုိပါတယ္။

• က်န္းမာေရး စံနစ္ တစ္ခု ရဲ ႔စြမ္းေဆာင္ႏိုင္စြမ္း (Effectiveness)
• က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း တြင္ လိုအပ္ေသာ resource မ်ားကို မွန္မွန္ကန္ကန္ ခြဲေ၀ သံုးစြဲ တတ္မႈ (Efficiency)
• က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ကို သာတူညီမွ် ေပးစြမ္းႏိုင္မႈ (Equity) နဲ႔
• က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း မ်ားရဲ ႔ ကုန္က် စရိတ္ (Economy) ဆိုတဲ့ အီးေလးလံုး ပါတဲ့။

က်န္းမာေရး စံနစ္ ဆိုတာႀကီး ကလည္း WHO ကစတဲ့ ဇာတ္လမ္းမို႔ ကိုယ့္ဇာတ္ကိုယ္ ႏိုင္ေအာင္က ႏိုင္ဖို႔ အတြက္ Health System Performance Indicator ေခၚတဲ့ က်န္းမာေရး စံနစ္ ရဲ ႔စြမ္းေဆာင္ရည္ တိုင္း အညႊန္းကိန္းမ်ားကို တီတြင္ ေဖာ္ထုတ္ ရျပန္ ပါတယ္။ က်န္းမာေရး စံနစ္ တစ္ခု ေကာင္းမေကာင္း ကို…………

• က်န္းမာေရး အသံုး စရိတ္ (Health Care Cost)
• က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ေပးစြမ္းႏိုင္ ျခင္းႏွင့္ လက္ခံရ ႏိုင္ေျခ (Assess to Health Care)
• အေစာင့္ေရွာက္ခံ လူထု၏ က်န္းမာေရး အေျခအေန (Health and Well Being status)
• က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ကိုလူအမ်ား ေမွ်ာ္လင့္ ထားသည့္အတိုင္း အတာ အထိ ေပးစြမ္း ႏိုင္ျခင္း ရွိ၊ မရွိ (Responsiveness)
• မွ်တေသာ က်န္းမာေရး ကုန္က် စရိတ္ (Fair Financial Contribution)
• က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ေပးသူ၏ စြမ္းေဆာင္ရည္ (Attainment and Performance)
• အေစာင့္ေရွာက္ ခံလူထု ကလက္ရွိ က်င့္သံုး ေနေသာ က်န္းမာေရး စံနစ္ အေပၚ ေက်နပ္ ႏွစ္သက္မႈ ရွိ၊မရွိ (Satisfaction with Health Care System)

ဆိုတဲ့ အခ်က္ (၇) ခ်က္ပါ ေပါင္းစပ္ အညႊန္းကိန္း (Composite Index) နဲ႔ တိုင္းတာ ရမယ္ လို႔ဆိုတယ္၊ ေျပာတဲ့ အတိုင္းလည္း WHO အဖြဲ႔၀င္ ႏိုင္ငံ အားလံုး ရဲ ႔ က်န္းမာေရး စံနစ္ ေတြကို ဒီအညႊန္းကိန္း ေပတံႀကီး နဲ႔ တိုင္းတယ္။ အေကာင္း ဆံုးကေန အဆိုးဆံုး အထိ ႀကီးစဥ္ငယ္လိုက္ စဥ္ခ် လိုက္တဲ့ အခါမေတာ့………………….

သမား ႏွင့္ သူ၏၀န္ေဆာင္ မႈမ်ား
ေရွးအခါ ကသမား နဲ႔ လူနာ ဆက္ဆံေရး ဟာေစတနာ ကိုအရင္း တည္တဲ့ ဆရာ-ဒကာ ဆက္ဆံေရး မ်ိဳးျဖစ္ခဲ့ တယ္။ ကြ်န္ေတာ္ တို႔ ျမန္မာ့ လူေဘာင္ အဖြဲ႔အစည္း ရဲ ႔စံအရ ေရာဂါ ေ၀ဒနာ ေပ်ာက္ကင္း ခ်မ္းသာခဲ့ရင္ ကုသ ေပးတဲ့ သမား ေတာ္ ကို အသက္ သခင္ ေက်းဇူးရွင္ အျဖစ္ အနေႏၲာ၊ အနႏၲ ငါးပါး ေလာက္နီးပါး သေဘာထား တတ္ၾက ၿပီး ေ၀ဒနာ မသက္သာ ခဲ့ရင္ ကံကိုသာ အျပစ္ ပံုခ် လို႔ ကုသ ေပးသူ သမားေတာ္ မ်ားမွာ နဘယံ-ေဘးမရွိ၊ ဒါေၾကာင့္ ေရွးေခတ္ ျမန္မာ့ လူ႔အဖြဲ႔ အစည္း မွာ သမားေတာ္၊ ဆရာ၀န္ မ်ားဟာ လူသား နဲ႔ ဘုရား ၾကား ကတန္ခိုးရွင္ နတ္ေဒ၀တာ ေလာက္ကို တန္ဖိုးထား ရိုေသ ျခင္းခံခဲ့ ၾကရ ဖူးတယ္။ ခုထက္ထိ လည္းဒီလို ရိုေသ ေလးစား မႈမ်ိဳးေတြ ရွိသင့္ သေလာက္ ရွိေနတုန္းပါ။ သို႔ေသာ္——
ႏွစ္ဆယ္ ရာစု ေႏွာင္းပိုင္း ကာလ မ်ားမွာ ျဖဴစင္ ရိုးရွင္း တဲ့ သမားနဲ႔ လူနာ ဆက္ဆံေရး ဟာ အနည္းငယ္ ရႈပ္ေထြးစ ျပဳလာ ပါတယ္။ ၿပိဳလဲ သြားတဲ့ ဘာလင္ တံတိုင္း၊ ဆိုဗီယက္ ယူနီယံ နိဂံုး နဲ႔ အတူစုေတ ခဲ့တဲ့ အေရွ ႔ဥေရာပ ကြန္ျမဴနစ္ စံနစ္၊ မိုက္ကရိုေဆာ့ဖ္ ၀င္းဒိုး နဲ႔ ပါဆင္နယ္ ကြန္ပ်ဴတာ၊ တတိယ လိႈင္းနဲ႔ ကမၻာျပားျခင္း၊ ၉/၁၁ နဲ႔ ဘင္လာဒင္၊ ဆူနာမီ နဲ႔ ဆဒန္ ဟူစိန္၊ ဂလိုဘယ္ လိုက္ေဇးရွင္း နဲ႔ ေစ်းကြက္ စီးပြားေရး စတဲ့ အေျပာင္း အလဲ လိႈင္းလံုးႀကီး ေတြ တစ္လံုး ၿပီး တစ္လံုး ခပ္ၾကမ္းၾကမ္း ရိုက္ခတ္ ခဲ့တဲ့ (၂၀) ရာစု လက္က်န္ သက္တမ္း ကာလ မ်ားအတြင္း ယခင္ ကဂုဏ္ယူ ၀ံ့ႂကြား စြာ ကမၻာ့ ေဒသ အေတာ္မ်ားမ်ား လက္ခံ က်င့္သံုး ခဲ့ၾက တဲ့ အခမဲ့ ျပည္သူ႔ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္ မႈစံနစ္ နဲ႔ အတူ ေဒါက္တာ ေနာ္မန္ ဗက္သြန္း၊ ေဒါက္တာ အင္ဒရူး ေမဆင္၊ ေဒါက္တာ ျမင့္ေမာင္ တို႔ အမႈးျပဳတဲ့ ေစတနာ ဆရာ၀န္ႀကီး မ်ား ပါရာဒိုင္း ေရစီးေၾကာင္း မွာ ပက္လက္ေရာ၊ ေမွာက္ခံု ပါေမ်ာပါ ကုန္ၾကတယ္။
ရိုးစင္း လွတဲ့ သမားနဲ႔ လူနာ တစ္လမ္းသြား ဆက္ဆံေရး ဟာရုတ္တရက္ ခ်က္ခ်င္း ပဲေစ်းကြက္ ၀င္လာတယ္၊ က်န္းမာ ေရး ၀န္ေဆာင္မႈ ေစ်းကြက္ (Health Care Market) လို႔ ေျပာင္ေျပာင္ တင္းတင္း ေခၚခဲ့ၾကတယ္။ ဒီအခါ မွာ ေ၀ဒနာရွင္ လူနာ နဲ႔ ကုသေပးသူ သမားေတာ္ တို႔ရဲ ႔ ႏွစ္ေယာက္ တစ္အိပ္မက္ ကမၻာေလး ဟာေစ်းကြက္စီးပြားေရး နယ္ပယ္ ထဲကို ၀င္လို႔ ရပါ့မလား လို႔ ေဘာဂ ေဗဒ ဆင္စြယ္ နန္းေတာ္ ေပၚက ပညာရွိ အေခၚခံ ရသူမ်ား ကအံ့ၾသ ဘနန္း ေမးခြန္း ေတြ ထုတ္ၾက ပါတယ္။ အေျဖက ေတာ့ေစ်းကြက္ ၀င္လြန္းလို႔ ျပန္ဆြဲ ထုတ္လို႔ေတာင္ မရေတာ့ ပါဘူးတဲ့။ ဘယ္လို ေစ်းကြက္ မ်ိဳးထဲ ၀င္သလဲ ဆိုေတာ့ ဘိဇနက္ လုပ္ငန္း အားလံုးရဲ ႔ ထိပ္ေခါင္တင္ ျဖစ္တဲ့ ၀န္ေဆာင္မႈ စီးပြားေရးလုပ္ငန္း (Service Business) အမ်ိဳးအစား ထဲမွာ ပါပါ သတဲ့။
၀န္ေဆာင္မႈ စီးပြားေရး လုပ္ငန္း ဆိုတာ လြယ္လြယ္ ရွင္းရွင္း ေျပာရရင္ စားသံုးသူ (Consumer) အလိုက် ၀ယ္သူ အၿမဲမွန္ (Customer is always right) ရတဲ့ လုပ္ငန္းမ်ိဳးပါ။ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ မွာ ၀န္ေဆာင္မႈ ေပးသူ (Service provider) ျဖစ္တဲ့ ဆရာ၀န္ နဲ႔ ၀န္ေဆာင္မႈ ကိုရယူသူ (Consumer) ျဖစ္တဲ့ လူနာ၊ ႏွစ္ဦး ႏွစ္ဖက္ ျပည့္စံု ေနေတာ့ ၀န္ေဆာင္မႈ စီးပြားေရး လုပ္ငန္း ဆိုတဲ့ ေစ်းကြက္ သေဘာ တရား နဲ႔ ဇြတ္တန္းညႇိ ပစ္လိုက္ ပံုရပါတယ္။
တကယ္တန္း အႏုလံု၊ ပဋိလံု သံုးသပ္ ၾကတဲ့ အခါ မေတာ့ က်န္းမာေရးေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္းဟာ အျခားေသာ ၀န္ေဆာင္မႈ စီးပြားေရး လုပ္ငန္း မ်ားနဲ႔ ဖီလာ ကန္႔လန္႔ ျဖစ္ေနတာ ကိုေတြ႔လာ ၾကရတယ္။ အျခားေသာ ၀န္ေဆာင္မႈ လုပ္ငန္း မ်ားမွာ service provider က customer ကိုအၿမဲ အလိုလိုက္ အႀကိဳက္ေဆာင္ ၾကရတယ္။ တနည္း ေျပာရရင္ service provider ကေအာက္စည္း၊ customer ကအထက္စီး ကေနရာယူ ထားတယ္ေပါ့၊ ဒါကလည္း ရွင္းပါတယ္၊ သူ႔အိတ္ ထဲက ေငြ ကိုယ့္အိတ္ ထဲေရာက္ဖို႔ အတြက္ လူ႔ေအာက္က်ိဳ ႔လို႔ လူပိ မေသ ေဆာင္ပုဒ္ ကိုလက္ကိုင္ ထားရ ေပမေပါ့။
က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း ကေတာ့ ေျပာေတာ့လည္း ၀န္ေဆာင္မႈစီးပြားေရး၊ service provider ျဖစ္တဲ့ ဆရာ၀န္ ကအထက္စီး ကေန တစ္ျပားသား မွမေလွ်ာ့ပဲ “ခင္ဗ်ား ကဆရာ၀န္ လား၊ က်ဳပ္ ကဆရာ၀န္လား၊ က်ဳပ္ေျပာ တာလုပ္၊ က်ဴပ္ကုေပးတာခံ” ဒီလို ဆက္ဆံတာကို consumer ျဖစ္တဲ့ လူနာ ကတစ္ခြန္းမခံ ဟုတ္ကဲ့၊ ဟုတ္ကဲ့ နဲ႔ျပန္ေျပာ ရင္း က်သမွ် ေငြကို ရိုရိုေသေသ ကမ္းေပးလို႔ ဆရာ၀န္ အခန္းက ေခါင္းလွ်ိဳ ထြက္လာရ တဲ့၀န္ေဆာင္မႈ မ်ိဳးကိုး ခင္ဗ်။ ဒါေၾကာင့္ လည္းေစ်းကြက္ စီးပြားေရး စံေတြ အရ က်န္းမာေရး ၀န္ေဆာင္မႈ ဟာနားမလည္ ႏိုင္စရာ ၀န္ေဆာင္မႈ မ်ိဳးေပါ့။ customer ကေအာက္က်ိဳ ႔ခယ ၿပီး ၀န္ေဆာင္ခ ေပးရတယ္ ဆိုတာ စီးပြားေရး သေဘာမွာ မရွိပါ ဘူး။ ဒါေၾကာင့္ က်န္းမာေရး ေစ်းကြက္ ဘာလဲ၊ ဘယ္လဲ ဆိုတာကို ေဘာဂေဗဒ ပညာရွင္မ်ား စိတ္၀င္ စားလာၾကတယ္။ သုေတ သန လုပ္ၾကည့္ ၾကတယ္။ ဘာေတြ ေတြ႔ရိွ ၾကသလဲ ဆိုေတာ့-
(က) က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ လုပ္ငန္း သည္၀န္ေဆာင္မႈ စီးပြားေရး လုပ္ငန္း အမ်ိဳး အစားတြင္ ႁခြင္းခ်က္ ျဖင့္ ပါ၀င္သည္။
(ခ) ပံုမွန္ ၀န္ေဆာင္မႈ စီးပြားေရး လုပ္ငန္း ၏၀ိေသသ လကၡဏာ မ်ားႏွင့္ မကိုက္ညီရျခင္း အဓိက အေၾကာင္းရင္း မွာ သတင္း အခ်က္ အလက္ တစ္ဖက္ ေစာင္းနင္း ႏိုင္မႈ (Asymmetry of Information) ေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။
(ဂ) ဤလုပ္ငန္း ကိုအလြန္ အကြ်ံ မျဖစ္ေအာင္ ေကာင္းမြန္ မွန္ကန္ေသာ က်န္းမာေရး စံနစ္ (Good Health System) က်င့္သံုး၍ ထိန္းေက်ာင္း ေပးႏိုင္ရ မည္- ရယ္လို႔ ျဖစ္ပါတယ္။

ဒီေနရာ မွာ သတင္းအခ်က္ အလက္ တစ္ဖက္ေစာင္းနင္း ႏိုင္မႈ ဆိုတာက ဒီလိုပါ။ ခင္ဗ်ား laptop တစ္လံုး ၀ယ္ခ်င္ တယ္ဆိုပါစို႔။ ဘယ္အေရာင္း ဆိုင္သြား၀ယ္၀ယ္ ရပါတယ္။ Laptop နဲ႔ပါတ္သက္တဲ့ သတင္း အခ်က္ အလက္ ေတြကို အေရာင္း ၀န္ထမ္း ေတြကို ေမးမလား၊ စာရြက္ စာတမ္း ေတြေလ့လာ မလား၊ အြန္လိုင္း တက္ၿပီး ၾကည့္ဦး မလား။ ေစ်းႏႈန္း ကိုလြတ္လပ္ စြာ ႏိႈင္းယွဥ္ ေလ့လာၿပီး စိတ္ၾကိဳက္ အျဖစ္ဆံုး ကိုမွ ေရြးခ်ယ္ ၀ယ္ယူမယ္ မဟုတ္လား။ ဒါမ်ိဳး ကိုေရာင္းသူ နဲ႔ ၀ယ္သူ ၾကား သတင္း အခ်က္ အလက္ ညီမွ်မႈ (Symmetry of Information) ရွိတယ္ လို႔ဆိုပါတယ္။
ႏွလံုး ေရာဂါ ရလို႔ ႏွလံုး အထူးကု နဲ႔ ျပခ်င္တယ္ ဆိုပါစို႔၊ ကိုယ့္ေရာဂါ နဲ႔ ပါတ္သက္တဲ့ သတင္း အခ်က္ အလက္ ေတြကို စာေရး ကိုေမး လို႔ ရမလား၊ စာအုပ္ ေတြဖတ္ ေတာ့ေရာ နားလည္မွာလား၊ အြန္လိုင္း ေပၚမွာ ေစ်းသက္သာ ၿပီး ကုသမႈ ေကာင္းတဲ့ သမားေတာ္ ကိုစိတ္ႀကိဳက္ ေရြးခ်ယ္ လို႔ရမွာလား။ ကိုယ့္ ဖက္က ဘာမွမသိတဲ့ ၀န္ေဆာင္မႈကို provider ျဖစ္တဲ့ ဆရာ၀န္ ျပဳသမွ် ႏုရ ၿပီးက်သေလာက္ေပး ရတဲ့ အတြက္ ေရြးခ်ယ္ခြင့္ မရပဲ ၀ယ္ရတဲ့ ပစၥည္း ျဖစ္ေနပါတယ္။ အေၾကာင္း ကေတာ့ doctor knows everything about your disease but you know nothing about your disease ကိုယ္၀ယ္ ယူရမဲ့ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ နဲ႔ ပါတ္သက္တဲ့ သတင္း အခ်က္ အလက္ေတြကို ေရာင္းသူ ဆရာ၀န္ က ၀ယ္သူ လူနာ ထက္ အဆ ေပါင္းမ်ားစြာ ပိုမို သိရွိ ေနျခင္းေၾကာင့္ပါ။ ဒါကို ပဲ asymmetry of information လို႔ ဆိုၾကတာပါပဲ။ ဒါဟာ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ဆိုတဲ့ လူနာ-သမား ဆက္ဆံေရး ကိုေစ်းကြက္ထဲ သြတ္သြင္း ရာက ရလာတဲ့ အသိသစ္ လို႔ ေျပာရင္လည္း ရႏိုင္ေၾကာင္းပါခင္ဗ်ား။

ေရာဂါႏွင့္ သမား
နာျခင္း သို႔မဟုတ္ ေရာဂါ ဖိစီး ႏွိပ္စက္ ျခင္းခံ ရသူ မ်ားကို လြယ္လြယ္ ကူကူ လူနာ လို႔ အမည္ေပး ကင္ပြန္းတပ္ ၾကပါ တယ္။ လူနာ ျဖစ္လာ တဲ့အခါ လူသားရဲ ႔ ဇာတိ စိတ္အရ၊ ခံစား ေနရ တဲ့ ေ၀ဒနာ ကိုအျမန္ ဆံုးေပ်ာက္ ကင္းခ်မ္းသာ ခ်င္ၾကတယ္။ ေပ်ာက္ကင္း ဖို႔နည္းလမ္း ေတြကိုလည္း ရွာၾက ေဖြၾက တယ္။ ေ၀ဒနာ အျပင္း အထန္ ခံစား ေနရ တာကို ဘာမွ မလုပ္ပဲ ငုတ္တုတ္ ေပထိုင္ ၿပီး သူ႔ဘာသာ သူ ျပန္ေကာင္း ေအာင္ ေစာင့္တဲ့သူ မရွိ ဘူးလို႔ မေျပာ ႏိုင္ေပမဲ့ အလြန္ အင္မတန္ နည္းပါး ပါလိမ့္မယ္။ မည္သည့္ တန္ဖိုး ကိုေပးဆပ္ ရသည္ ျဖစ္ေစ ကိုယ္ခံစား ရတဲ့ ေ၀ဒနာ ကို ပိန္းၾကာ ဖက္တြင္ ေရ မတင္ သလို အျမန္ ဆံုး သာေပ်ာက္ ကင္းခ်င္ ၾကသမို႔ သမား ေခၚတဲ့ ေ၀ဒနာ ကိုေပ်ာက္ ကင္းေအာင္ ကုသ ေပးႏိုင္စြမ္း ရွိေသာ ပုဂၢိဳလ္ မ်ားရဲ ႔ အခန္း ကဏၭ ဟာ လူ႔ေဘာင္ ေလာက မွာ အေရးပါ လာပါတယ္။
လူတစ္ဦး ေ၀ဒနာ ခံစား ရလို႔ သမားေတာ္ ထံခ်ဥ္းကပ္ တယ္ဆိုပါစို႔။ သူ႔ရဲ ႔ရည္ရြယ္ခ်က္ ကခံစား ေနရ တဲ့ ေရာဂါ ေပ်ာက္ကင္း ဖို႔၊ သမားရဲ ႔ ရည္ရြယ္ခ်က္ က- လူနာခံစား ေနရတဲ့ ေ၀ဒနာ ေပ်ာက္ကင္း ဖို႔အတြက္ ထိေရာက္ တဲ့ကုသ မႈေပး ဖို႔ပဲ မဟုတ္လား။ ေလာက မွာရွိရွိ သမွ် သမား သို႔မဟုတ္ ေဆးဆရာ အားလံုး ဟာဒီရည္ရြယ္ ခ်က္ႀကီးကို ဦးထိပ္ ပန္ဆင္ ၿပီး အလုပ္လုပ္ ၾကတာပါပဲ။ ထိေရာက္ တဲ့ကုသ မႈ ကိုေပးခ်င္ရင္ ပထမ ဆံုးလိုအပ္ ခ်က္က လူနာ ခံစား ေနရ တဲ့ေရာဂါ ေ၀ဒနာ ရဲ ႔ အေၾကာင္းရင္း ကိုသိမွ ျဖစ္မယ္ ဆိုတာကို သေဘာေပါက္ လာၾကတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ပဲေခတ္ အဆက္ဆက္ သမားေတာ္ တို႔ဟာ ေရာဂါ ျဖစ္ပြား ရျခင္း အေၾကာင္းရင္း မ်ားကို ရွာေဖြ ေဖၚထုတ္ စံုစမ္း ခဲ့ၾကပါတယ္။ ရရွိ လာတဲ့ အခ်က္ အလက္၊ အေျခ အေန ေတြေပၚ အေျခခံၿပီး ေရာဂါ ျဖစ္ရျခင္း အေၾကာင္း မ်ားကို သီအိုရီ မ်ား၊ အႏုမာန မွန္းဆခ်က္ (Hypothesis) မ်ား အျဖစ္ ေဖာ္ထုတ္ ခဲ့ၾကတယ္။ မွန္တာလည္းရွိ၊ မွားတာလည္း အမ်ားႀကီးေပါ့။ အေျခ အေန နဲ႔ အခ်ိန္ အခါ ေပၚမူတည္ၿပီး ေျပာင္းလဲ ခဲ့ၾကတဲ့ အေနာက္တိုင္း ေဆးပညာ ရဲ ႔ သမုတိ သစၥာ သီအိုရီ မ်ားကို အနည္းငယ္ တင္ျပ ပါရေစ။
(က) သဘာ၀လြန္ သီအိုရီ
ေရွးပေ၀ သဏီ တုန္းက လူသား ဟာေ၀ဒနာ တစ္ခုခု ခံစား ရၿပီ ဆိုရင္ ဘာေၾကာင့္ ျဖစ္ရသလဲ ဆိုတာ ကိုနက္နက္ နဲနဲ စဥ္းစား ႏိုင္စြမ္း မရွိ ခဲ့ပါ။ စား၊၀တ္၊ ေနေရး ျဖစ္တဲ့ Basic Needs ကိုဦးစား ေပးေျဖရွင္း ရတဲ့ ေခတ္မို႔ Safety Needs ျဖစ္တဲ့ က်န္းမာေရး ကိုလွည့္ၾကည့္ ေျဖရွင္း ခ်ိန္မရ တာက တစ္ေၾကာင္း၊ က်ိဳးေၾကာင္း ဆင္ျခင္ တံုတရား အားနည္း တာက တစ္ေၾကာင္း တို႔ေၾကာင္း ေရာဂါ ေ၀ဒနာ ရဲ ႔အေၾကာင္း တရား ကိုမျမင္ ႏိုင္တဲ့ သဘာ၀ လြန္ ျဖစ္ရပ္ မ်ား အေပၚ ပံုခ် လိုက္ေလ့ ရွိတယ္။ မိုးနတ္ မင္းႀကီး စိတ္ဆိုးလို႔၊ ေလနတ္ သားက ေဒါပြလို႔၊ မီးနတ္ ကို မပူေဇာ္လို႔၊ စုန္း၊ ကေ၀၊ ေျမဘုတ္၊ ဘီလူး၊ ၿပိတၱာ၊ နာနာ ဘာ၀၊ တေစၦ၊ သရဲ မ်ားက ေသာက္ျမင္ကပ္ကပ္ နဲ႔ ျပဳစား လို႔ ေရာဂါ ျဖစ္ရတယ္ ဆိုၿပီး ယူဆ လိုက္ၾက တယ္။ ေအးေရာ၊ ခုေခတ္ ေျပာေျပာ ေနတဲ့ ဘာမွ လာရွင္း ျပမေနနဲ႔ ဆုိတာ မ်ိဳးေပါ့၊ ကိုယ့္လက္ ကလြတ္ ႁဗြတ္ ဆိုၿပီး ေျပာခ် လိုက္တဲ့ သေဘာပါပဲ။ ထူးဆန္း တာက ေတာ့ ဂလိုဘယ္ လိုက္ေဇးရွင္း ေခတ္၊ စူပါ အင္ေဖာ္ ေမးရွင္း တကၠႏို လိုဂ်ီ ေခတ္ လို႔ ေျပာေျပာ ေနတဲ့ ပစၥဳပၸန္ ကာလ မွာေတာင္ ဒီသီအိုရီ ဟာ ကမၻာ့ေနရာ ေဒသ အေတာ္မ်ားမ်ား မွာပန္းပန္လွ်က္ပဲ ရွိေန ေသးတယ္္။
(ခ) ဟန္ခ်က္ညီ သီအိုရီ
ေခတ္ေတြ ေျပာင္းၿပီး လူျဖစ္သက္ ရင့္လာ တာနဲ႔ အမွ် စဥ္းစား ႏိုင္စြမ္း ရွိလာ တဲ့လူသား ေတြဟာ လူမႈေရး၊ စီးပြားေရး၊ ဘာသာေရး၊ က်င့္၀တ္ ဆိုင္ရာ အေတြး အေခၚ မ်ားျမင့္မား လာတာနဲ႔ အမွ် ေရာဂါ ေ၀ဒနာဟာ ဘုရားရိုက္လို႔၊ နတ္ ခိုက္လို႔ ဆိုၿပီး အယံုႀကီး ယံုေနတဲ့ အဆင့္ ထက္ပို ၿပီးေတြးေတာ ဆင္ျခင္ ႏိုင္စြမ္း ရွိလာ ၾကတယ္။ မဇၥ်ိမ ကအစျပဳခဲ့တဲ့ ဟန္ခ်က္ညီ သီအိုရီ ဟာအဲဒီ ေခတ္ အခါ ကအလြန္ေရွ ႔တန္း ေရာက္ေသာ ေမာ္ဒန္ အေတြးအေခၚသစ္ ျဖစ္ခဲ့တယ္။ လူ႔ ခႏၶာကိုယ္ မွာ အဓိက က်တဲ့ ေလ၊ သည္းေျခရည္ နဲ႔ သလိပ္ ဆိုတဲ့ ဓါတ္သံုးပါး ဟန္ခ်က္ ညီညီ လည္ပါတ္ ေနႏိုင္ရင္ လူဟာ က်န္းမာေနၿပီး ဒီဓါတ္သံုးပါး အနက္ တစ္ခုခု ေဖာက္ျပန္ တာနဲ႔ ေရာဂါ ေ၀ဒနာ အစပ်ိဳး ေတာ့တာပဲ လို႔ ဒီသီအိုရီ ကဆိုပါတယ္။ ေနာက္ပိုင္း မွာ ဒီသီအိုရီ ကိုပဲ ဥေရာပ၊ ဂရိ ေဆးပညာ ကေကာ္ပီ လုပ္ပါတယ္။ (ေကာ္ပီရိုက္ ဥပေဒ ကိုဥေရာပ ကစတင္ ခ်ိဳးေဖာက္ တာလို႔ ေျပာရမလား?)၊ ျမန္မာ ျပည္မွာ ေခတ္စား တဲ့ အာယုေဗဒ ေဆးပညာ ရဲ ႔ မူလ ဘူတ ဓါတ္ႀကီး ေလးပါး (ပထ၀ီ၊ အာေပါ၊ ေတေဇာ၊ ၀ါေယာ) ဆိုတာလည္း ဒီက ဆင့္ပြား ထြက္လာတဲ့ အခက္အလက္ပါပဲ။
(ဂ) ေလသီအိုရီ
ဟန္ခ်က္ညီ သီအိုရီ ေခတ္ကုန္ သြားခ်ိန္ မွာ ဥေရာပ ဖက္မွာ ေလသီအိုရီ ဆိုတာ ေပၚလာ ျပန္တယ္။ ေရာဂါ ျဖစ္ပြား ရျခင္း ကို မသန္႔ရွင္းေသာ၊ အဆိပ္ အေတာက္ ပါေသာ ေလပုပ္္ ေလသိုး ကိုရႈမိ၊ ရိႈက္မိ လို႔- လို႔ဆိုျပန္တယ္။ ကူးစက္ ေရာဂါ ေတြလို႔ ဒီေန႔ေခတ္ ရွင္းရွင္း လင္းလင္း သိထားတဲ့ ကာလ၀မ္း၊ ဌက္ဖ်ား၊ ပုလိပ္ စတဲ့ ေရာဂါ အားလံုး ဟာ အရင္း စစ္လိုက္ ေတာ့ အယုတ္ တမာ ေလဆိုး ေၾကာင့္ လို႔စြပ္စြဲ ပါတယ္။ သူမ်ား ေျပာတိုင္း မယံု ခ်င္ၾကသူ ေတြက သုေတသန ေတြလည္း လုပ္ၾကည့္ ၾကတယ္။ ဟုတ္ေလာက္ တယ္လို႔ ထင္စရာ ရွိတဲ့ အေထာက္ အထား ေတြ႔လည္း ေတြ႔ခဲ့ ၾကပါေသး။ ေနာက္ပိုင္း က်မွ ဒီအေထာက္ အထားေတြဟာ ေဆးသုေတသန မွာ သတိ ထားရမဲ့ တႏြယ္ငင္ တစင္ပါ အမွားမ်ား (Confounders) အျဖစ္ ႏွလံုးသြင္း လက္ခံ လာခဲ့ ၾကတယ္။ ထိုေခတ္ ထိုအခါ ကေတာ့ ပရမတၱ သစၥာ နီးနီး ေလာက္ယံုခဲ့ ၾကတယ္ေလ။
ဌက္ဖ်ား (Malaria) ဆိုတာ အီတလီ စကား၊ အဓိပၸါယ္ က Bad air disease တဲ့၊ ေနာက္ပိုင္း မွာ Plasmodium ဌက္ဖ်ား ပိုးေၾကာင့္ ေရာဂါ ရတာ၊ ဒီပိုး ကို Anopheles ျခင္ ကသယ္ ေဆာင္ၿပီး ဒီျခင္ ကိုက္လို႔ ေရာဂါျဖစ္ တာမွန္း သိလာေပမဲ့ အရင့္ အရင္ ကေပး ထားခဲ့တဲ့ နာမည္မွား ႀကီးက တြင္ေနၿပီ မို႔ ျပင္မရေတာ့ပါ။ ငယ္ငယ္က ဖိုးေထာ္ လို႔ ႏႈတ္က်ိဳး ေအာင္ေခၚ ခဲ့ၾက ၿပီး ႀကီးလာမွ ထက္မိုးအာကာ လုပ္ခ်င္ လို႔ မရေတာ့ဘူး၊ ေသရာ ပါေအာင္ ငယ္နာမည္ ကတြင္ခဲ့ ၿပီေလ။
(ဃ) အမႈန္ အမႊား သီအိုရီ
ႏွစ္တစ္ေထာင္ အေမွာင္ ေခတ္ႀကီး ကိုေက်ာ္ျဖတ္ ခဲ့ၿပီး ျပန္လည္ ႏိုးထ လာခဲ့တဲ့ ဥေရာပ ရဲ ႔ရီေနဆြန္း ကာလ လို႔သမိုင္းတြင္ ခဲ့တဲ့ ၁၅၀၀ ခုႏွစ္ ေတြေလာက္မွာ ေပၚေပါက္လာတဲ့ သီအိုရီျဖစ္တယ္။ ဖရာ႔ ကက္စတို လီးယပ္စ္ ဆိုတဲ့ အီတလီ ဆရာ၀န္ တစ္ဦး ကစတင္ ေဖာ္ထုတ္ ခဲ့တယ္ ဆိုပဲ။ သာမန္ မ်က္စိ နဲ႔ မျမင္ႏိုင္တဲ့ အမႈန္ အမႊား ေလးေတြ လူနာ တစ္ေယာက္ ကေန ေနာက္တစ္ေယာက္ ကိုကူး စက္ ရာက တဆင့္ ကူးစက္ ေရာဂါ ေတြ ျဖစ္ပြား ပါသတဲ့။ လိင္ ကတဆင့္ ဆစ္ဖလစ္ ေရာဂါ ကူး စက္ ႏိုင္တယ္ ဆိုတဲ့ လမ္းေၾကာင္း မွန္ကို ေတြ႔ခဲ့ ၿပီးခါမွ လူေတြ သိခ်င္ ၾကတဲ့ အမႈန္ အမႊား ဆိုတာ ဘာလဲ။ ဘယ္လို လမ္းေၾကာင္း ေတြက တဆင့္ ဘာေၾကာင့္ ကူးရ တာလဲ ဆိုတဲ့ ေမးခြန္း ေတြကို ေျပလည္ ေအာင္ မေျဖရွင္း ႏိုင္လို႔ သူ႔ကို ထင္ရာ ျမင္ရာ ေလွ်ာက္ေျပာ သူအျဖစ္ ကင္ပြန္းတပ္ ခံခဲ႔ ရရွာတယ္။
(င) အလုိ အေလွ်ာက္ ျဖစ္ပြား ျခင္း သီအိုရီ
ေရာဂါ ဆိုတာ သူ႔ဖာသာ သူျဖစ္ ခ်င္တဲ့ အခ်ိန္မွာ တားမႏိုင္ ဆီးမရ နဲ႔ အလို အေလွ်ာက္ ျဖစ္ေတာ့ တာပဲ ဆိုတဲ့ သီအိုရီ တစ္ခု ေခတ္စား ခဲ့ပါေသး တယ္။ ေခတ္ေနာက္ျပန္ ဆြဲယံု မက ေရွ ႔က ေပၚေပါက္ ခဲ့တဲ့ လူသားရဲ ႔ က်ိဳးေၾကာင္း ဆင္ျခင္တံု တရား နဲ႔ အသိဥာဏ္ ေတြကို ပါ ေျမာင္းထဲ ဆြဲခ် လိုက္တဲ့ သီအိုရီ ပါပဲ။ ဒီလို သာဆို ရင္ေတာ့ ေရာဂါ ဆိုတာ ျဖစ္ခ်င္ တဲ့ အခ်ိန္ ထျဖစ္ၿပီး ေပ်ာက္ခ်င္တဲ့ အခ်ိန္ ေပ်ာက္လိမ့္ မေပါ့။ သမားေတာ္ ဆိုတဲ့ ပုဂၢိဳလ္ ေတြကို ဘဇာ ေၾကာင့္ အားကိုး ေနရ ဦးမွာလဲ လို႔ လူေတြ ထင္ေယာင္ ထင္မွား ျဖစ္ေစ တဲ့အထိ ေဆးပညာ ကိုအိုးမဲ သုတ္ခဲ့တဲ့ သီအိုရီ ပါပဲ။
(စ) ပိုးမႊား သီအိုရီ
ေရွ ႔က တင္ျပ ခဲ့တဲ့ သီအိုရီ အားလံုး နီးပါး ဟာ အခ်ိဳ ႔က ကိုယ္ထင္ရာ ကိုယ္ေျပာၾကတာ၊ အခ်ိဳ ႔က သိပၸံ ပညာကို အတိုင္း အတာ တစ္ခုထိ အသံုးခ် ၿပီးေဖာ္ ထုတ္ခဲ့ၾက တာဆိုေပမဲ့ သိပၸံ နည္းက် အစစ္ ေဆးခံ ႏိုင္တဲ့ ေဒါင္ေဒါင္ျမည္ တစ္ခုမွ မပါခဲ့ ပါ။ ဒီလိုနဲ႔ပဲ ေဆးပညာ သမားေတာ္ မ်ားဟာ ကာလ တစ္ေလွ်ာက္လံုး ေပ်ာက္ေသာ လမ္းမွာ စမ္းတ၀ါး၀ါး ျဖစ္ေနရာက ၁၉ ရာစု ေႏွာင္းပိုင္း ေလာက္မွာ ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ ေရာင္ျခည္သစ္ ေပၚထြန္း လာခဲ့ပါ တယ္။ ခရစ္ သကၠရာဇ္ ၁၆၇၀ မွာ အန္သိုနီ လူ၀င္ဟုတ္ ဆိုတဲ့ ပုဂၢိဳလ္ အဏုၾကည့္ မွန္ဘီလူး ကိုစတင္ တီထြင္ လိုက္ရာက ဒီပစၥည္း ေလးေက်းဇူး နဲ႔ အရင္ ကမျမင္ ခဲ့၊ မသိခဲ့ တဲ့ အသိသစ္ ေတြရလာၾကတယ္။ ဖိုးသူေတာ္ မ်က္စိလည္ရင္ ဆြမ္းဆန္ မ်ားမ်ား ရတတ္သလို၊ ပညာရွင္ေတြ မ်က္စိ လည္ရင္ အသိသစ္ မ်ားမ်ား ရတတ္ ပါတယ္။ ျငင္းၾကရင္း၊ ခံုၾကရင္း၊ ေဟာတစ္ေကာင္၊ ေဟာတစ္ေကာင္ ရွာလို႔ ေတြ႔ရင္း နဲ႔ပဲ ေရာဂါ ေတြဟာ microbe ေခၚ မ်က္စိနဲ႔ မျမင္ႏိုင္တဲ့ ပိုးမႊား ေတြေၾကာင့္ ျဖစ္ရတယ္ ဆိုတာကို တျဖည္းျဖည္း လက္ခံ လာခဲ့ ၾကတယ္။
လူ၀ီ ပါစခ်ာ (၁၈၂၂-၁၈၉၅) လက္ထက္ မွာေတာ့ ဒီ အႏုမာန အယူအဆ ကိုခိုင္ခိုင္ မာမာ သက္ေသ ျပႏိုင္ ခဲ့တယ္။ တီဘီ ပိုး ကိုေဖာ္ ထုတ္သူ ေရာဘတ္ ေကာ့ခ်္ ဆိုရင္ Koch’s postulate ဆိုတဲ့ ကိုယ္ပိုင္ အယူအဆ တစ္ရပ္ ကိုရဲရဲ ေတာက္ ေဖာ္ထုတ္ ခဲ့တယ္။ သူ႔ အဆိုကို လြယ္လြယ္ ေျပာရရင္-
ေရာဂါ သည္ မ်က္စိ ျဖင့္ မျမင္ ႏိုင္ေအာင္ ေသးငယ္ေသာ ပိုးမႊား မ်ားေၾကာင့္ ျဖစ္၏။ ထို႔ေၾကာင့္ ေရာဂါသည္ လူနာ တိုင္း၏ ခႏၶာကိုယ္ တြင္ ေရာဂါပိုး မ်ားရွိ၏။ ထိုေရာဂါပိုး တို႔ကို လူနာ၏ ခႏၶာကိုယ္ မွ တနည္းနည္း ျဖင့္ထုတ္ ယူၿပီး အဏုၾကည့္ မွန္ဘီလူး ျဖင့္ၾကည့္လွ်င္ ပိုးေတြ႔ ကိုေတြ႔ ရမည္။ Culture လုပ္ၿပီး ေမြးျမဴလွ်င္ ပိုးမ်ား ေပါက္ဖြား ရမည္။ ေပါက္ဖြား လာေသာ ပိုးတို႔ ကိုေရာဂါ ကင္းစင္သည့္ လူ သို႔မဟုတ္ သတၱ၀ါ တစ္မ်ိဳးမ်ိဳး ၏ခႏၶာ ကိုယ္တြင္း ျပန္လည္သြတ္သြင္း ေပးႏိုင္လွ်င္ ပထမ ပိုးထုတ္ယူ လိုက္သည့္ လူနာ ခံစား ခဲ့ရသည္႔ ေရာဂါေ၀ဒနာ အတိုင္း ထပ္တူထပ္မွ် ေရာဂါ ျဖစ္ပြားေစ ရမည္။ တူညီ ေသာ ေရာဂါ ခံစား ေနရသူ ေ၀ဒနာ သည္တိုင္း ၏ခႏၶာကိုယ္ မွထုတ္ယူ လိုက္ေသာ ေရာဂါပိုး သည္တစ္မ်ိဳး တစ္စား တည္းသာ ျဖစ္ေစ ရမည္။ ဤမွန္ေသာ သစၥာ တရား ကိုငါ ေတြ႔ရွိ ခဲ့သည္။
ေဖာ္ျပပါ ပါတ္လည္ ရိုက္သေဘာ တရားကို ေတြ႔ရွိ ေဖာ္ထုတ္ခဲ့ၿပီး လက္ခံ ခ်င္စရာ အေထာက္ အထား မ်ားကို တီဘီပိုး နဲ႔ သက္ေသ ျပႏိုင္ ခဲ့ေပမဲ့ တီဘီ ပိုးရဲ ႔မ်ိဳးတူ မူကြဲ ညီအကို ေတာ္ အနာႀကီး ေရာဂါပိုး နဲ႔ ႀကံဳရ တဲ့ အခါမေတာ့ သူ႔ ပါတ္လည္ ရိုက္သေဘာ တရားႀကီး ဒူးေထာက္ လက္ေျမႇာက္ရေလာက္ေအာင္ ပိုးတို႔၏ မာယာ နဲ႔ႀကံဳေတြ႔ ခဲ့ရရွာတယ္။ ဘာပဲ ေျပာေျပာ ပိုးမႊား သီအိုရီ ဟာ သူ႔ေရွ ႔က ေနာင္ေတာ့္ ေနာင္ေတာ္ သီအိုရီ အားလံုးထက္ အျပတ္ အသတ္ တိက် ၿပီးသိပၸံ နည္းက် တယ္ ဆိုတာ ကိုေတာ့ မျငင္း ႏိုင္ပါ။
(ဆ) သံုးေခ်ာင္း ေထာက္ သီအိုရီ
ပိုးမႊား သီအိုရီ ကိုေျခာက္ပစ္ကင္း သဲလဲစင္ အျဖစ္ အေနာက္တိုင္း ေဆးပညာရွင္ အားလံုး တညီ တညြတ္ တည္းလက္ခံ ခဲ့ၾက ေပမဲ့ အခ်ိန္ၾကာ လာတာနဲ႔ အမွ် လစ္ကြက္၊ ဟာကြက္ ကေလး ေတြကို ေတြ႔လာ ရျပန္တယ္။ ေရာဂါ တိုင္းဟာ ပိုးေၾကာင့္ ျဖစ္တဲ့ ကူးစက္ ေရာဂါ မ်ား မဟုတ္၊ ပိုးေၾကာင့္ ျဖစ္တယ္ ဆိုေစ ဦးေတာ့၊ ပိုးရွိ ေနယံု သက္သက္ နဲ႔ ေရာဂါ ရေလာက္ တဲ့ အထိ အျဖစ္ မဆိုး ႏိုင္ဘူး ဆိုတာ ေတြ႔လာ ခဲ့ၾကတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ေရာဂါ တစ္ခု ျဖစ္ပြား ဖို႔ အတြက္ အနည္းဆံုး အေၾကာင္း တရား သံုးပါး ဖိုခေနာက္ ဆိုင္ ဆံုဖို႔ လိုအပ္ တယ္လို႔ ယူဆ လာခဲ့ ၾကျပန္ ပါတယ္။ ေရာဂါ ျဖစ္ပြား ေစေသာ လက္သည္ တရားခံ (Agent)၊ ေရာဂါ လက္ခံ မည့္သူ (Susceptible Host) နဲ႔ အထက္ပါ အေၾကာင္း ႏွစ္ပါး ဖူးစာ ဆံုေအာင္ ဖန္တီးေပး ႏိုင္ေသာ ပါတ္၀န္းက်င္ (Suitable Environment) ဆိုတဲ့ ဒီအေၾကာင္း သံုးပါး ရင္ဆိုင္ ဆံုေတြ႔ ပါမွ ဘယ္ေရာဂါ မဆို ျဖစ္ပြား တတ္ ပါသတဲ့။ ဒါေၾကာင့္ လည္းဒီ အေၾကာင္း သံုးပါး ကိုေရာဂါ ျဖစ္ပြားမႈ ႀတိဂံ၏ အနားစြန္း ေထာင့္သံုးဖက္ (Epidemiological Triad of Causation) လို႔ ေခၚခဲ့ ၾကပါတယ္။
(စ်) ပင့္ကူ အိမ္ သီအိုရီ
ဒုတိယ ကမၻာစစ္ အၿပီး စစ္ေအး ကာလ မ်ားမွာ ေရွးယခင္ ကလူသား ကိုပံုမွန္ ႏွိပ္စက္ ေနၾက ကူးစက္ ေရာဂါ မ်ား အျပင္ မကူးစက္ ႏိုင္ေသာ နာတာရွည္ ေရာဂါ မ်ား ဆိုတဲ့ ေနာက္ထပ္ ေရာဂါ ေဖာက္သည္ႀကီး တစ္ဦး တိုးလာ ပါတယ္။ ႏွလံုး၊ ေသြးတိုး၊ ဆီးခ်ိဳ၊ ကင္ဆာ အစ ရွိတဲ့ ေရာဂါ မ်ားေပါ့။ တစ္ေက်ာင္း တစ္ဂါထာ၊ တစ္ရြာ တစ္ပုဒ္ ဆန္း၊ ဆိုသလိုပဲ ဒီေရာဂါ ေတြက ကူးစက္ ေရာဂါ ေတြနဲ႔ သေဘာ သဘာ၀ခ်င္း အင္မတန္ ကြဲလြဲ တယ္။ ဒါေၾကာင့္ အခ်ိန္ ေပးၿပီး ေလ့လာ ၾကရ ျပန္ေရာ။ ေရာဂါ ျဖစ္ေစတဲ့ ပိုးဟာ ဒီမွာေဟ့ လို႔ လက္ညိႇဳး ထိုးျပ ၿပီးတရားခံ ရွာလို႔ လဲမရ၊ လက္သည္ လည္းတိတိ ပပ မရွိ၊ ဟိုဟာ ေၾကာင့္ လည္းျဖစ္ႏိုင္၊ ဒီဟာ ေၾကာင့္ လည္းျဖစ္ႏိုင္၊ ျဖစ္ႏိုင္ တဲ့လက္သည္ ေတြက လည္းအနမတဂၢ၊ ဒါကပဲ မကူးစက္ တတ္တဲ့ ေရာဂါ မ်ားရဲ ႔ trademark ျဖစ္လာ ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ လည္းဒီေရာဂါ မ်ိဳးေတြ ရဲ ႔ ျဖစ္ႏိုင္ဖြယ္ ရွိေသာ လက္သည္ မ်ား (Risk factors) ကိုရွာေဖြ ေဖာ္ထုတ္ လာၾက ရတယ္။ အနာႀကီး ေရာဂါ ဘာေၾကာင့္ ျဖစ္၊ Mycobacterium leprae ေၾကာင့္ျဖစ္ ဆိုရင္ ပြဲသိမ္း ေပမဲ့၊ ႏွလံုး ေသြးေၾကာ က်ဥ္းေရာဂါ ဘာေၾကာင့္ျဖစ္၊ ႏွလံုး ေသြးေၾကာ က်ဥ္းပိုး ေၾကာင့္ျဖစ္- လုပ္ လို႔ မရပါ။ ေဆးလိပ္ေသာက္လို႔၊ ေသြးတိုး အခံရွိလို႔၊ ၀လို႔၊ ထိုင္းမိႈင္း လို႔၊ အဆီ အဆိမ့္ အလြန္ အၾကဴး စားလို႔၊ ကိုယ္လက္ လႈပ္ရွား အားကစား ကိုေ၀ရာ မဏိ လို႔၊ ေဒါသ က ေက်ာမ တက္ေနလို႔ စသည္ျဖင့္ တရားခံ စာရင္း ကတသီ တတန္းႀကီး ထြက္လာ ပါတယ္။ ဒါေတြကို မွ အဓိက တရားခံ၊ သာမည တရားခံ ျပန္ခြဲ၊ စာရင္းျပဳစု၊ ဒီတရားခံ ေတြထဲမွာ လည္းအခ်င္းခ်င္း ျပန္ၿပီး အားေပး အားေျမႇာက္ ျပဳေန ၾကေသး၊ အားကစား မလုပ္၊ အစားခ်ည္း နင္းကန္ တြန္းစား လို႔၀၊ ၀ လို႔ေသြးတိုး၊ အဆီပိတ္ အစရွိ သျဖင့္ အမယ္ဘုတ္ ခ်ည္ခင္၊ ပင့္ကူအိမ္ လိုရွဳပ္ရွက္ ခတ္ ေနတဲ့အတြက္ ဒီေနာက္ဆံုးေပၚ ေရာဂါမ်ား ရဲ ႔ ျဖစ္ပြားမႈ ပံုစံက ယေန႔ေခတ္ လူ႔ အဖြဲ႔ အစည္း ရဲ ႔ပံုစံ အတိုင္း မ်က္စိေနာက္ စရာ ရႈပ္ေထြး လွပါတယ္။ ပင့္ကူအိမ္ လူ႔အဖြဲ႔ အစည္းရဲ ႔ ပင့္ကူအိမ္ ေရာဂါ သီအိုရီ ေပါ့ေလ။
သမိုင္း တေလွ်ာက္ သမားဆို တဲ့ပုဂၢိဳလ္ေတြ၊ သိပၸံ ပညာရွင္ ေတြဟာဦးေဏွာက္၊ အခ်ိန္၊ သိကၡာ၊ ေသြး၊ ေခြ်း၊ မနည္း လွတဲ့ resources ေတြကို အရင္း တည္ၿပီး ေ၀ဒနာ အရင္းတည္ရာ၊ ေရာဂါ ရဲ ႔ဇစ္ျမစ္ ေတြကိုဘာလို႔မ်ား၊ နာနာၾကင္ၾကင္၊ ပင္ပင္ ပန္းပန္း ေဖာ္ထုတ္ခဲ့ ၾကရ တာလဲ? အေျဖ ကေတာ့ သမားတို႔ ရဲ ႔တစ္ခု တည္းေသာ ရည္ရြယ္ ခ်က္ျဖစ္တဲ့ လူနာ ခံစား ေနရတဲ့ ေ၀ဒနာ သက္သာ ေပ်ာက္ကင္း စိမ့္ေသာဌာ ထိေရာက္ တဲ့ကုသမႈ ကိုေပးခ်င္ တဲ့အတြက္ ပဲမဟုတ္ ပါလား——–

လူနာ ႏွင့္ ေရာဂါ
ေလာက မွာ လူရယ္ လို႔ျဖစ္ လာၿပီ ဆိုကတည္းက ေရွာင္လႊဲ မရတဲ့ အိုျခင္း၊ နာျခင္း၊ ေသျခင္း ဆိုတဲ့ ဒုကၡ ေတြနဲ႔ လူသား အားလံုး ႀကံဳေတြ႔ၾက ရမွာ ေျမႀကီး လက္ခတ္ မလြဲ။ ဒီဒုကၡ သံုးပါး ထဲမွာ အိုျခင္း နဲ႔ ေသျခင္း ကိုလူေတြ ေၾကာက္ၾက တယ္ ဆိုေပမဲ့ ေျပာစမွတ္ ျပဳေလာက္ေအာင္ ဖိန္႔ဖိန္႔တုန္ ျပားျပား၀ပ္ ေၾကာက္တာ မ်ိဳးေတာ့ မဟုတ္ဖူး။ ရင္ဆို လိုသည္ ျဖစ္ေစ၊ မဆိုင္ လိုသည္ ျဖစ္ေစ၊ တစ္ေန႔ ေတာ့ အားလံုး ႀကံဳေတြ႔ ၾကရမဲ့ ျဖစ္စဥ္ ေတြမို႔ အတန္ အသင့္ တရား ႏွလံုး သြင္းႏိုင္ ၾကတယ္။ ေတြ႔လည္း မေတြ႔ခ်င္၊ ဘယ္အခ်ိန္ ေတြ႔မယ္ မွန္းလည္း မသိ၊ ႀကံဳရ မွာကို လည္းေၾကာက္၊ ျဖစ္လာ ခဲ့ရင္ လည္း ငါ့မွ ကံကြက္က်ား ၿပီးျဖစ္ ရေလျခင္း၊ ေလာက ႀကီးက ငါ့ကို ရက္စက္တယ္။ မတ ရား လိုက္တာ၊ ငါေလး သနား ပါတယ္—— ဒီလို ဒီလို ယူႀကံဳး မရ၊ အပူလံုး ႂကြ စရာေတြ ျဖစ္ေအာင္ ပိုးစိုး ပက္စက္ လုပ္ႏိုင္ တာက ေတာ့ နာျခင္း တရား သို႔မဟုတ္ ေရာဂါ ဖိစီး ႏွိပ္စက္မႈ ပါပဲ။
ဘာေၾကာင့္မ်ား နာျခင္း ကိုလူေတြ အရမ္း ကာေရာ ေၾကာက္ရ သတုန္း။ နာတာထက္ ကိုေသတာက ပိုမဆိုး ေပဘူးလားကြဲ႔၊ ေသတာကို သိပ္မ ေၾကာက္ပဲ နာတာကို ေၾကာက္ၾက တယ္ဆိုေတာ့ မဟုတ္ေသး ဘူးေနာ္ လို႔ ေစာတက တက္ခ်င္ၾက မယ္ထင္တယ္။ ေစာဒက ဆိုတာလည္း တက္ရတဲ့ အမ်ိဳးကိုး၊ ေစာဒက က်လို႔မွ မရပဲ။
ေသတယ္ ဆိုတာ အားလံုး တစ္တန္း တစ္စား တည္း Universal process ေလ။ သာတူ ညီမွ် အလြန္ ရွိတယ္။ ဘယ္သူ ဘယ္ေလာက္ ႀကီးႀကီး ဘာႀကီး ျဖစ္ေန ေန ေသတာ ကိုေရွာင္လႊဲ လို႔မရ။ လူတိုင္းႀကံဳ ရမွာမို႔ လူတစ္ေယာက္ ေသၿပီ ဆိုရင္ ေသမွာေပါ့၊ အကုသိုလ္ မ်ားတာကိုး၊ ဘာကိုး၊ ညာကိုး စသည္ျဖင့္ ကဲ့ရဲ ႔ ရံႈခ် စရာအေၾကာင္း သိပ္မရွိ လွဘူး၊ သိပ္ကို ဆိုး၀ါး ေသာင္းက်န္း သူမ်ား ကလြဲရင္ ေပါ့ေလ။
“ေၾသာ္- သူေတာင္ ဆံုးသြား ရွာၿပီကိုး၊ အင္းေလ- လူဆိုတာ ေသမ်ိဳး ခ်ည္းပဲကုိး၊ ကိုယ့္ အလွည့္ လဲဘယ္ေတာ့ ေရာက္မယ္ မသိဘူး၊ ေနာက္ဘ၀ အတြက္ အထုပ္ ပါေအာင္ ဒါန နဲ႔ သီလ ပါရမီ ေလးေတြ ျဖည့္ထား ၾကေနာ္၊ အသက္ ကအငယ္ ေလးရွိ ေသးတာ၊ ေနမယ္ ဆို အမ်ားႀကီး ေနလို႔ ရေသးတာေနာ္၊ အရြယ္ ေကာင္းေလး၊ တိုင္းျပည္ အတြက္ အစား ထိုးမရ တဲ့ဆံုးရံႈး မႈေပကပဲ” သို႔ကလို၊ ဟိုလို၊ ဒီလို ေတြေသသူ ရဲ ႔ ပညာ၊ ဂုဏ္၊ စည္းစိမ္၊ ဥစၥာ အေပၚမူတည္ၿပီး လူေသ အေပၚ ကြ်န္ေတာ္ တို႔ လူရွင္ ေတြက စိတ္မေကာင္း၊ သံေ၀ဂရ၊ ႏွေျမာ တသ ျဖစ္ၾက၊ ျဖစ္ခ်င္ ေယာင္ေဆာင္ ၾကတယ္။
ဘာပဲ ေျပာေျပာ၊ ေသတဲ့ အတြက္ ဂုဏ္မငယ္ လွဘူး၊ အနည္းဆံုး အသုဘ လာေမး တုန္းေတာ့ ေသသူ႔ မေကာင္းေၾကာင္း မေျပာ ၾကဘူး။ ဂႏၶာလရာဇ္ ႏြယ္ဖြား မ်ားေသရင္ လာသမွ် လူအားလံုး ရဲ ႔ကန္ေတာ့ ျခင္း ကိုေတာင္ ခံရေသးတယ္ မဟုတ္လား။
ေရာဂါ ျဖစ္ၿပီ ဆိုရင္ ေတာ့ဇာတ္လမ္း ကတစ္မ်ိဳး တစ္ဘာသာ ျဖစ္လာ ပါၿပီ။ မွတ္ပံုတင္ လုပ္သလိုမ်ိဳး ေရာဂါ တစ္မ်ိဳးတည္း ကို လူေတြ အားလံုး ၿပံဳျဖစ္ ၾကတာမ်ိဳး မဟုတ္ေတာ့ universal process မဟုတ္ေတာ့ပဲ comparative သေဘာ ေဆာင္လာ ပါတယ္။ သူမျဖစ္ ငါျဖစ္၊ သူစံ ငါခံ အေျခ အေန မ်ိဳးဆိုေတာ့ ေရာဂါ ႀကီးႀကီး မားမား ျဖစ္ခံ ရတဲ့ လူအတြက္ ကေတာ့ ေလာက ႀကီးဟာ အလြမ္းဇာတ္ သက္သက္ ပါပဲ။
ေသသူ အေပၚထားတဲ့ သေဘာထား မ်ိဳး ကိုလူေတြ ကေရာဂါ သည္အေပၚ ထားႏိုင္ၾက ပါ့မလား။ အသုဘ ကတစ္ခါ ပဲသြားေမး ရမယ္၊ ကိုယ့္စိတ္ ထဲပါပါ၊ မပါပါ အသုဘရွင္ ေတြစိတ္ခ်မ္း သာေအာင္ အံမေလး၊ အေသေစာ လို႔ ႏွေျမာ ပါဘိ၊ ဂြိ၊ ဂိ၊ ဘာညာ၊ ဇြတ္ႀကိတ္ ပစ္လိုက္ လို႔ရသေပါ့။
လူမမာ ဆိုတာ ကမေသ မေပ်ာက္ အမ်ိဳး။ ေသလည္း မေသ ေသးဘူး၊ ေရာဂါ ႀကီးကလည္း တန္းလန္း တန္းလန္း နဲ႔ ေပ်ာက္လည္း မေပ်ာက္ဘူး။ လူနာ ကိုသြားေလသူ လိုႏွေျမာ ပါဘိ ေတြဘာေတြ သြားခ်ီးမႊမ္း လို႔လည္း မရဘူး၊ ဆိုေတာ့- ေသတာ ထက္စာရင္ နာရတာ ဂုဏ္ငယ္၊ ဂိုက္ပဲ့ လြန္းလွတယ္။
ဒါေတာင္ ျဖစ္တဲ့ ေရာဂါ ေပၚမူတည္ ၿပီးဂုဏ္ေရာင္ ရွိန္၀ါ ေသးသိမ္ ျခင္းဒီကရီ ကကြာျခားေသးတာ။
ႏွလံုး ေရာဂါ၊ ေသြးတိုး ေရာဂါ၊ ဆီးခ်ိဳ ေရာဂါ စတဲ့ မကူးစက္ ႏိုင္တဲ့ နာတာရွည္ ေရာဂါ မ်ားကို ခံစား ရတယ္ ဆိုၾကပါစို႔။ ႏွလံုး ေရာဂါ ရလို႔တဲ့၊ ျဖစ္မွာေပါ့၊ ကျမင္းေၾကာ ထတာကိုး၊ လို႔ဘယ္သူ ေျပာမလဲ၊ မေျပာ ေရးခ် မေျပာ၊ သနား ၾကင္နာ ၾကတယ္။ ေဆြမ်ိဳး သားခ်င္း ေတြက ျပဳစု ယုယ ၾကတယ္။ လူနာ ကိုဂရုစိုက္ လိုက္ၾကပါ လို႔ ဆရာ၀န္ ေတြေထြေထြ ထူးထူး မွာေန စရာ ကိုမလိုဘူး။ လူနာရွင္ ရဲ ႔ေငြေၾကး ဥစၥာ ျပည့္စံု မႈနဲ႔ လူနာ့ အေပၚျပဳစု ေစာင့္ေရွာက္ မႈဟာ တိုက္ရိုက္ အခ်ိဳးက်တယ္။ သူေဌး မ်ားဒီ လိုေရာဂါ မ်ိဳး ေတြျဖစ္လို႔ ကေတာ့ တစ္အိမ္လံုး ကဖူး- ဖူး နဲ႔ျမည္ေအာင္ ၀ိုင္းမႈတ္ ထားၾက တယ္။ လူနာ ကိုယ္တိုင္ ကငါ့ ကိုအေရး ေပးလွ ပါလား ဆိုတာ သိလာ ခ်ိန္မွာ လိုအပ္ တာထက္ ပိုၿပီး အခြင့္ အေရးယူ ကာ အိမ္သား မ်ား အေပၚ ဗိုလ္က် စိုးမိုး ေရး၀ါဒ ကိုလက္ကိုင္ ျပဳက်င့္သံုး လာသူမ်ား လည္းဒုနဲ႔ေဒး။ ဒါေၾကာင့္ လည္း တစ္ေခတ္ တစ္ခါ ကရုပ္ရွင္၊ ၀တၱဳ ေတြထဲမွာ အေမႀကီး ရဲ ႔ ႏွလံုး ေရာဂါ ဟာသမီး နဲ႔ သူ႔ရည္းစား ကိုခြဲတဲ့ တရားခံ အျဖစ္ မွန္မွန္ႀကီး အသံုးေတာ္ ခံခဲ့ရ တယ္။
“သမီး၊ အေမ့မွာ ႏွလံုး ေရာဂါ ရွိတာ သိတယ္ေနာ္။ အေမ သေဘာ မတူတဲ့ ဒီအေကာင္ နဲ႔ ခုခ်က္ခ်င္း အဆက္ျဖတ္ လိုက္ပါ သမီးရယ္၊ အေမ့ သမီး ကအေမ စိတ္မခ်မ္း သာတာ ဘာ—-ဟာ——ဟာ (အေမာ ဆို႔သံ) မွ မလုပ္ဘူး ဆိုတာ အေမ သိပါတယ္” ဒီလို အေပ်ာ့ ဆြဲခ်င္ ဆြဲ။ ဒါမွ မဟုတ္—-
“ဟဲ့ေကာင္မေတြ၊ ငါ့မွာ ေရာဂါ ႀကီးနဲ႔ ဆိုတာ နင္တို႔သိတယ္ေနာ္၊ ငါ့ကို စိတ္မခ်မ္း သာေအာင္ လုပ္ေန ၾကတာ၊ ေနာင္မွ ေနာင္တ မရၾကနဲ႔။ အမ္–မာ–ေလး။ ေမာ—–ေဟာ—–ေဟာ—-လိုက္တာ၊ ငါ အခု ပ်ံလြန္ ေတာ္မူ လိုက္ရ မလား” ဒါမ်ိဳး ဓါတ္ၾကမ္း တိုက္ခ်င္ တိုက္ပါတယ္။
တကယ့္ ေရာဂါ သည္စစ္စစ္ ဆိုရင္ ေတာ့ဒီေလာက္ နန္းစေတာ့ ေျပာေနရင္ အသက္ထြက္ တာၾကာေပါ့။ သို႔ေသာ္ ရုပ္ရွင္ ေတြအားက် ၿပီး လိုက္မလုပ္ ဖူးလို႔ ေတာ့ မေျပာႏိုင္ ေပဘူး။ ဒီလို ေရာဂါ မ်ိဳးေတြ ကိုေ၀ဒနာ ရွင္ဘက္ ကအားသာ တဲ့ ေရာဂါ ေတြလို႔ ေခၚပါတယ္။ ပညာရပ္ ဆိုင္ရာ စကားလံုး ကေတာ့ Sickness Role ရရွိ ေသာေရာဂါ မ်ား လို႔ေခၚပါတယ္။
လက္ပရိုစီ ေခၚတဲ့ အနာႀကီး ေရာဂါ တို႔၊ ေခ်ာင္းဆိုး ေသြးပါ တီဘီ တို႔၊ ေလးလံုး ေရာဂါ ေခၚ ေအအိုင္ ဒီအက္စ္ ေ၀ဒနာ ရွင္တို႔ က်ေတာ့ ခုနက ႏွလံုး၊ ေသြးတိုး၊ ဆီးခ်ိဳ သမား ေတြနဲ႔ တစ္တန္း တစ္စား တည္းထား ၿပီးဖူးဖူး မႈတ္ထား ၾကပါသလား။ ဘယ့္ႏွယ္ မႈတ္လိမ့္ မတုန္း။ ဒီလိုေရာဂါ မ်ိဳး မိသားစု ထဲမွာ ျဖစ္လာၿပီ ဆိုရင္ ရြံလြန္း လို႔၊ စက္ဆုပ္ လြန္းလို႔၊ ေရာဂါသည္ ကိုအိမ္ေပၚက ႏွင္ခ် တာတို႔၊ အေမြ ျပတ္ေၾကာ္ျငာ တာတို႔၊ ရက္ရက္ စက္စက္ လုပ္ၾကေလ့ ရွိတယ္။ လူနာ ကို စာနာပါ၊ သနား ပါ၊ အားေပး ပါ၊ ကူညီပါ၊ ဘယ္ေလာက္ ေျပာေျပာ နားမ၀င္ တတ္ၾကဘူး၊ ေနာက္ဆံုး ႏူရာ ၀ဲစြဲ၊ လဲရာ သူခိုးေထာင္း၊ စားရမဲ့ ေသာက္ရမဲ့၊ ကူကယ္ရာမဲ့ စြာနဲ႔ ေ၀ဒနာရွင္ ခမ်ာ လူ႔ေအာက္ ကသတၱ၀ါ တစ္မ်ိဳး အျဖစ္ ပက္ပက္ စက္စက္ ဘ၀ ဆံုးေလ့ ရွိတယ္။ မိေအး ႏွစ္ခါ နာ ေရာဂါ မ်ားလို႔ ဆိုၾက ပါစို႔ရဲ ႔။ ပညာ စကားနဲ႔ ေျပာရင္ socially stigmatized diseases လို႔လူသိ မ်ားတယ္။
ေရာဂါ သည္ခ်င္း တူတူ ဘာျဖစ္လို႔ အဆင့္ အတန္း နဲ႔ ဆက္ဆံ ေရးဒီေလာက္ထိ ကြာျခားသြားရ တာလဲ။ ကူးစက္ ႏိုင္လို႔ ဆိုတဲ့ အေၾကာင္းျပခ်က္ တစ္ခုတည္း ေၾကာင့္ေတာ့ မဟုတ္၊ လက္ခ်င္း ထိလိုက္ တာနဲ႔၊ မ်က္လံုးခ်င္း စကား ေျပာမိ တာနဲ႔ ျဗဳန္းကနဲ၊ ဒိုင္းကနဲ ကူးသြားတဲ့ ေရာဂါ မ်ိဳးေတြလည္း မဟုတ္။ socially stigmatized diseases ေတြကို ေရွး ပေ၀ သဏီ ကတည္းက အကုသိုလ္ မ်ားလို႔၊ ကံနိမ့္လို႔၊ ေအာက္တန္း က်လို႔၊ ယုတ္မာ ညစ္ပါတ္ စုတ္ပဲ့လို႔ ဘုရား ရိုက္တဲ့ ေရာဂါ မ်ား လို႔ ကြ်န္ေတာ္ တို႔ျမန္မာ့ လူ႔ေဘာင္ အဖြဲ႔အစည္း ကအစဥ္ အဆက္ ခံယူ က်င့္သံုး ခဲ့တဲ့ လူမႈစံ (Social Norm) တစ္ခု အျဖစ္ ခိုင္ခိုင္ မာမာ ရွိခဲ့ ၿပီးျဖစ္ ေနလို႔ ပါပဲ။ ခုေနာက္ပိုင္း ဒီလို ေရာဂါ မ်ိဳးေတြ ကိုေဖးမ ကူညီ ၾကည္ျဖဴ စာနာ ဖို႔က်န္းမာေရး ပညာေပး လုပ္ငန္း မ်ားက ထဲထဲ ၀င္၀င္ ေျပာလာၾက ေပမဲ့ လက္ေတြ႔ မွာေတာ့ စာနာ ႏိုင္ဖို႔၊ ၾကည္ျဖဴ ႏိုင္ဖို႔၊ ၾကင္နာ ႏိုင္ဖို႔ က အေတာ္ ခက္ေန ၾကပါ ေသးတယ္။ ေခတ္ အဆက္ဆက္ အရိုးစြဲ ေအာင္ က်င့္သံုး လာခဲ့တဲ့ ဓေလ့ ထံုးစံ ႀကီး ကိုခုခ်က္ခ်င္း ျပင္ ဆိုလို႔ ကေတာ့ ေဟာရင္း နဲ႔ သာပ်ံလြန္ ေတာ္မူမယ္၊ လိုက္နာဖို႔ ကေတာ့ မလြယ္ ေရးခ် မလြယ္။